Cây bông vải ưa nắng, chịu hạn khá nhưng rất sợ úng, cần quản lý nước và sâu đục quả chặt chẽ. Trồng đúng thời vụ, bón cân đối giúp bông nở đều, xơ sạch.
Cây bông vải là cây công nghiệp ngắn ngày có nguồn gốc vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới, được trồng để lấy xơ dệt, hạt ép dầu và phụ phẩm làm thức ăn chăn nuôi sau xử lý. Ở Việt Nam, cây phù hợp nhất với vùng có nhiều nắng, mùa khô rõ, đất thoát nước tốt như Duyên hải Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và một số vùng Đông Nam Bộ.
Cây có rễ cọc ăn sâu, thân hóa gỗ nhẹ, sinh trưởng mạnh trong điều kiện ấm và khô ráo. Hoa nở sau khi hình thành nụ, quả nang phát triển thành trái bông; khi chín vỏ quả nứt, xơ bông bung ra thành múi trắng.
Giá trị kinh tế của cây bông vải phụ thuộc nhiều vào năng suất bông hạt, độ dài và độ sạch của xơ. Nếu thu hái đúng lúc, không lẫn lá khô, đất cát và bông ướt, chất lượng bán ra sẽ cao hơn rõ rệt.
Điểm khó của cây bông vải là giai đoạn ra nụ, ra hoa và nuôi quả kéo dài, dễ bị sâu chích hút và sâu đục quả gây hại. Vì vậy cần trồng tập trung đúng thời vụ, bón phân cân đối, thăm đồng thường xuyên và thu hoạch nhiều đợt.
Nên chọn giống bông vải đã được khảo nghiệm tại địa phương, có thời gian sinh trưởng phù hợp mùa vụ, cây thấp vừa, đậu quả tập trung, xơ trắng, tỷ lệ nảy mầm cao và chống chịu khá với sâu bệnh. Hạt giống cần chắc, đều, không mốc, không lẫn tạp, không có mùi lạ.
Nếu dùng hạt còn nhiều lông, cần làm sạch lông cơ học hoặc trộn nhẹ với tro bếp khô đã sàng mịn để hạt tơi, dễ gieo đều. Không dùng hạt bị ẩm, hạt để quá lâu hoặc hạt lấy từ ruộng bị sâu bệnh nặng vì dễ làm cây con yếu và không đồng đều.
Trước gieo có thể phơi hạt dưới nắng nhẹ 1-2 giờ để giảm ẩm bề mặt, sau đó xử lý bằng chế phẩm sinh học hoặc thuốc xử lý hạt được phép sử dụng theo khuyến cáo địa phương. Trường hợp đất đủ ẩm nên gieo hạt khô đã xử lý; nếu đất khô hạn có thể ngâm nước ấm vừa 4-6 giờ rồi để ráo, nhưng phải gieo ngay để tránh thối mầm.
Lượng giống thường khoảng 12-18 kg/ha tùy cỡ hạt, tỷ lệ nảy mầm và mật độ trồng. Gieo 2-3 hạt/hốc, sau mọc 10-15 ngày tỉa còn 1-2 cây khỏe/hốc để ruộng thông thoáng, cây đồng đều.
Cây bông vải thích hợp đất thịt nhẹ, đất pha cát, đất đỏ bazan hoặc đất phù sa cao ráo, tầng canh tác sâu trên 30 cm và thoát nước nhanh. Đất quá nặng, bí chặt hoặc thường ngập sau mưa làm rễ kém phát triển, cây vàng lá và dễ héo rũ.
Độ pH thích hợp khoảng 6,0-7,5. Nếu đất chua dưới pH 5,5 nên bón vôi trước gieo 15-20 ngày, kết hợp cày phơi ải để hạ phèn, giảm nấm bệnh và làm đất tơi. Không bón vôi cùng lúc với phân hữu cơ tươi hoặc phân đạm.
Làm đất kỹ, cày sâu 25-30 cm, bừa nhỏ, nhặt sạch cỏ dại và tàn dư cây bệnh. Ruộng thấp cần lên luống cao 20-30 cm, mặt luống rộng 0,8-1,0 m hoặc tạo rãnh thoát nước giữa hàng, nhất là vùng mưa nhiều.
Khoảng cách trồng phổ biến 70-90 cm giữa hàng và 25-40 cm giữa cây, tùy giống và độ phì đất. Đất tốt, giống phân cành mạnh nên trồng thưa hơn; đất xấu hoặc giống thấp cây có thể tăng mật độ nhưng vẫn phải đảm bảo ruộng thông thoáng.
| Sâu bệnh | Triệu chứng | Cách phòng trị |
|---|---|---|
Rầy xanh, rệp mềm và bọ phấn | Thường tập trung ở đọt non và mặt dưới lá, chích hút làm lá cong, vàng, cây chậm lớn. Rệp và bọ phấn còn tiết mật ngọt gây nấm bồ hóng, làm lá đen bẩn và giảm quang hợp. Mật số cao có thể làm rụng nụ, rụng hoa và truyền bệnh virus. | Gieo đúng thời vụ, không bón thừa đạm và giữ ruộng thông thoáng để hạn chế bộc phát. Bảo vệ thiên địch như bọ rùa, ong ký sinh, nhện bắt mồi; không phun thuốc tràn lan khi mật số còn thấp. Khi mật số vượt ngưỡng, phun thuốc bảo vệ thực vật được phép sử dụng, ưu tiên thuốc ít hại thiên địch và luân phiên nhóm tác động. Phun kỹ mặt dưới lá, lặp lại theo khuyến cáo nếu còn mật số cao. |
Sâu xanh và sâu đục quả bông | Sâu non ăn lá non, nụ hoa, sau đó đục vào nụ và quả làm nụ rụng, quả thủng lỗ, có phân sâu bên ngoài. Quả bị đục thường thối, bông nở kém hoặc xơ bẩn. Sâu gây hại nặng từ giai đoạn ra nụ đến nuôi quả. | Thăm đồng thường xuyên, bắt sâu non và ngắt bỏ nụ, quả bị đục khi diện tích còn nhỏ. Dùng bẫy đèn hoặc bẫy dẫn dụ để theo dõi bướm trưởng thành, xử lý sớm khi sâu còn tuổi nhỏ. Khuyến khích chế phẩm sinh học và bảo vệ ong ký sinh, nấm ký sinh tự nhiên. Khi cần phun thuốc, phun vào chiều mát, tập trung vào nụ và quả non, luân phiên hoạt chất để tránh kháng thuốc. |
Sâu hồng đục quả | Sâu thường chui sâu trong nụ và quả nên khó phát hiện sớm. Nụ bị hại có thể nở hoa dạng bất thường, quả non chậm lớn, quả già khi bổ ra thấy hạt bị ăn và xơ bông bị bẩn, đứt ngắn. Cuối vụ sâu tồn tại trong quả khô và tàn dư cây bông. | Trồng tập trung, thu hoạch gọn và không kéo dài vụ để cắt vòng đời sâu. Thu gom quả rụng, quả khô và tàn dư sau thu hoạch đem tiêu hủy hoặc xử lý đúng cách. Luân canh cây trồng không cùng ký chủ ít nhất một vụ ở nơi bị nặng. Phun phòng trừ chỉ hiệu quả khi sâu còn ở ngoài quả, vì vậy cần theo dõi bướm và nụ non sát sao. |
Nhện đỏ | Nhện sống ở mặt dưới lá, chích hút làm lá có chấm vàng li ti, sau đó chuyển đồng đỏ, khô mép và rụng sớm. Trời khô nóng, bụi nhiều và ruộng thiếu nước là điều kiện làm nhện phát triển nhanh. Cây bị nặng giảm đậu quả và quả nhỏ. | Giữ ẩm hợp lý, hạn chế bụi bám lá và không để ruộng khô hạn kéo dài trong giai đoạn ra hoa nuôi quả. Không lạm dụng thuốc trừ sâu phổ rộng vì dễ làm mất thiên địch và nhện bùng phát. Khi mật số cao, phun thuốc đặc trị nhện được phép sử dụng, phun kỹ mặt dưới lá và luân phiên nhóm thuốc. Có thể cắt bỏ lá già bị hại nặng ở ruộng nhỏ để giảm nguồn lây. |
Bệnh héo rũ và thối rễ | Cây con hoặc cây trưởng thành héo rũ vào trưa nắng, ban đầu có thể hồi xanh buổi chiều, sau đó héo vĩnh viễn. Rễ bị thâm nâu, vỏ rễ dễ bong; cắt ngang thân có thể thấy mạch dẫn nâu. Bệnh nặng ở đất ẩm, bí, trồng liên tục nhiều vụ bông hoặc cây ký chủ mẫn cảm. | Dùng hạt giống sạch bệnh, xử lý hạt trước gieo và làm đất thoát nước tốt. Không gieo quá dày, không tưới ngập, không để rãnh bị tắc sau mưa. Nhổ bỏ cây bệnh nặng đem tiêu hủy, rắc vôi vào hốc bệnh và tránh kéo đất bệnh sang nơi khác. Luân canh 2-3 vụ với cây ít nhiễm để giảm nguồn nấm trong đất. |
Bệnh cháy lá vi khuẩn và đốm lá | Lá xuất hiện đốm góc cạnh màu xanh tái rồi nâu đen, thường giới hạn bởi gân lá; khi nặng vết bệnh lan thành mảng cháy. Trên thân và cuống có thể có vệt đen, cây yếu và rụng lá sớm. Bệnh lan mạnh khi mưa nhiều, ẩm cao và ruộng rậm rạp. | Chọn giống khỏe, hạt sạch bệnh và không lấy giống từ ruộng đã nhiễm nặng. Trồng mật độ vừa phải, tỉa cây thông thoáng, tránh tưới phun lên lá vào chiều tối. Thu gom lá bệnh nặng và tàn dư sau vụ để giảm nguồn lây. Khi bệnh mới xuất hiện, có thể phun thuốc phòng trừ vi khuẩn hoặc nấm bệnh được phép sử dụng theo đúng liều khuyến cáo, ưu tiên phun sớm sau các đợt mưa kéo dài. |
Sau gieo cần giữ ẩm đều lớp đất mặt trong 7-10 ngày để hạt nảy mầm nhanh và cây con không bị khuyết. Tưới nhẹ bằng rãnh hoặc phun mưa hạt nhỏ, tránh tưới mạnh làm đóng váng, trôi hạt hoặc úng hốc gieo.
Giai đoạn cây con đến trước ra nụ, cây bông vải cần ẩm vừa phải để phát triển rễ cọc. Chỉ tưới khi đất khô trắng mặt, nắm đất không còn kết dính; tưới quá nhiều sẽ làm cây vươn thân, yếu gốc và dễ bệnh rễ.
Từ ra nụ, ra hoa đến nuôi quả là giai đoạn cần nước nhất. Thiếu nước lúc này làm rụng nụ, rụng hoa, quả nhỏ và xơ kém; nên duy trì ẩm đất khoảng 60-70% sức chứa đồng ruộng, tưới theo rãnh hoặc nhỏ giọt để không làm ướt tán quá nhiều.
Khi quả bắt đầu già và có bông nở rộ, giảm dần lượng tưới và ngừng tưới trước thu hoạch chính 10-15 ngày nếu thời tiết không quá khô hạn. Mục tiêu là giúp quả nứt đều, xơ khô, hạn chế bông ố vàng và nấm mốc sau thu hái.
Bông vải không chín cùng lúc nên cần thu hái nhiều đợt. Bắt đầu hái khi quả nứt hoàn toàn, múi bông bung trắng, khô, không còn dính chặt trong vỏ quả; thường cách nhau 7-10 ngày hái một lần.
Chỉ hái vào ngày khô ráo, sau khi tan sương, không hái lúc mưa hoặc bông còn ẩm. Dùng tay sạch kéo nhẹ múi bông, tránh lẫn lá khô, vỏ quả, đất cát và bông non vì tạp chất làm giảm giá trị xơ.
Phân loại riêng bông sạch, bông bị ố, bông rụng đất và bông sâu bệnh. Sau hái cần phơi mỏng nơi sạch, thoáng, có nắng nhẹ đến khi độ ẩm còn khoảng 8-10%, bóp bông thấy tơi và không lạnh tay.
Bảo quản bông trong bao sạch, khô, kê cao khỏi nền, tránh gần nguồn ẩm, dầu mỡ, phân bón hoặc vật có mùi. Không nén bông khi còn ẩm vì dễ nóng, mốc và làm xơ đổi màu.
Gieo đúng thời vụ là yếu tố rất quan trọng. Nên bố trí để giai đoạn bông nở rộ rơi vào thời kỳ ít mưa, nhiều nắng; nếu mưa kéo dài lúc thu hoạch, xơ dễ ố vàng, giảm chất lượng.
Không bón thừa đạm, nhất là sau khi cây đã ra nhiều nụ. Thừa đạm làm cây tốt lá, chậm chín, rụng quả nhiều, sâu chích hút phát triển mạnh và khó thu hoạch tập trung.
Luôn giữ ruộng sạch cỏ trong 45 ngày đầu vì đây là giai đoạn cây bông vải cạnh tranh yếu. Làm cỏ kết hợp xới phá váng, vun nhẹ gốc và khơi rãnh thoát nước sau mưa lớn.
Thăm đồng 2-3 lần mỗi tuần từ khi cây có nụ. Cần kiểm tra mặt dưới lá, đọt non, nụ và quả non để phát hiện sớm rầy, rệp, bọ phấn và sâu đục quả; xử lý sớm hiệu quả hơn nhiều so với khi sâu đã chui vào quả.
Không để tàn dư cây bông vải sau thu hoạch nằm lại trên ruộng quá lâu. Nên thu gom, tiêu hủy cây bị sâu bệnh nặng, cày vùi tàn dư khỏe và luân canh với cây lương thực, cây họ đậu hoặc cây trồng khác để cắt nguồn sâu bệnh.