Cây đinh lăng

Cây đinh lăng là cây dược liệu và cây gia vị quen thuộc ở Việt Nam, thường trồng quanh nhà, bờ vườn hoặc trồng thành vùng nguyên liệu. Cây có nguồn gốc nhiệt đới, sinh trưởng tốt ở nơi ấm, đất tơi xốp và không bị ngập úng.

Đinh lăng là cây thân bụi sống lâu năm, cao khoảng 1-2 m nếu chăm sóc tốt. Lá kép nhỏ, có mùi thơm đặc trưng; rễ phát triển thành chùm, là bộ phận có giá trị cao nhất khi cây đủ tuổi.

Cây có thể khai thác lá quanh năm để làm rau gia vị, làm nguyên liệu sấy khô hoặc dùng trong chế biến dân gian. Rễ thường thu sau 3-5 năm, rễ càng già, chăm sóc đúng kỹ thuật thì giá trị càng cao.

Đinh lăng phù hợp với mô hình vườn hộ, trồng xen trong vườn cây ăn quả lúc cây chính chưa khép tán, hoặc trồng chuyên canh trên đất cao ráo. Ưu điểm là ít tốn công, ít sâu bệnh nặng, nhưng cần kiên trì vì thời gian thu rễ dài.

Đinh lăng chủ yếu nhân giống bằng hom cành vì dễ sống, cây con giữ đúng đặc tính cây mẹ và cho vườn đồng đều. Nên chọn cây mẹ 2-4 năm tuổi, sinh trưởng khỏe, lá xanh, không bị thối gốc, không có rệp sáp hoặc bệnh đốm lá nặng.

Chọn cành bánh tẻ, không quá non cũng không quá già, đường kính khoảng bằng chiếc đũa đến ngón tay út. Cắt hom dài 15-20 cm, mỗi hom có 3-5 mắt ngủ; vết cắt phía gốc nên cắt xéo để tăng diện tích ra rễ.

Sau khi cắt, tỉa bớt lá để giảm thoát hơi nước, chỉ giữ một phần lá non nếu cần. Có thể nhúng gốc hom vào nước sạch pha chế phẩm sinh học kích rễ hoặc tro bếp nguội mịn để hạn chế thối, sau đó giâm trong bầu đất tơi xốp, ẩm vừa.

Ươm hom ở nơi có lưới che nhẹ, tránh nắng gắt và mưa tạt. Sau 25-45 ngày, hom ra rễ ổn định, bật chồi khỏe, cao khoảng 15-25 cm thì đem trồng; trước khi trồng nên giảm che 5-7 ngày để cây quen nắng.

Đinh lăng thích hợp nhất với đất thịt nhẹ, đất pha cát, đất đỏ bazan hoặc đất vườn tơi xốp, giàu hữu cơ. Đất phải thoát nước tốt vì cây rất sợ úng, đặc biệt trong 1-2 năm đầu khi bộ rễ còn yếu.

Độ pH phù hợp khoảng 5,5-7,0. Nếu đất chua, nên bón vôi trước khi trồng 10-15 ngày; nếu đất nặng, bí, cần bổ sung phân chuồng hoai, trấu hun, xơ dừa hoai hoặc cát để tăng độ thoáng.

Làm đất sạch cỏ, cày xới sâu 25-30 cm, nhặt bỏ rễ cây và mầm bệnh. Ở vùng mưa nhiều hoặc đất thấp, nên lên luống cao 25-40 cm, rộng 1-1,2 m, rãnh sâu để thoát nước nhanh sau mưa lớn.

Mật độ trồng phổ biến là hàng cách hàng 50-70 cm, cây cách cây 40-60 cm nếu khai thác lá và rễ vừa phải. Nếu mục tiêu lấy rễ to, nên trồng thưa hơn, khoảng 70 x 70 cm hoặc 80 x 80 cm, kết hợp tỉa cành định kỳ.

Sau trồng 15-30 ngày đầu, cây cần ẩm đều để ra rễ mới. Tưới nhẹ mỗi ngày hoặc cách ngày tùy thời tiết, tránh tưới mạnh làm lay gốc; nếu có mưa liên tục phải khơi rãnh thoát nước ngay.

Giai đoạn cây con 1-3 tháng tuổi, duy trì đất ẩm vừa, không để khô trắng mặt luống kéo dài. Vào mùa khô nên tưới 2-3 lần/tuần, phủ gốc bằng rơm rạ khô, cỏ khô hoặc lá cây để giữ ẩm và hạn chế cỏ dại.

Từ 4 tháng trở đi, cây đã bén rễ mạnh nên có thể giảm lượng tưới. Chỉ tưới khi đất khô 3-5 cm trên mặt; tưới vào sáng sớm hoặc chiều mát, tránh tưới giữa trưa nắng nóng.

Trước thu hoạch rễ khoảng 20-30 ngày, hạn chế tưới nhiều để đất khô ráo hơn, thuận lợi đào rễ và giảm thối hỏng sau thu. Tuy nhiên không để cây héo kiệt vì có thể làm rễ teo và giảm chất lượng.

Lá đinh lăng có thể thu sau trồng khoảng 6-8 tháng, khi cây đã phân cành tốt. Nên hái lá bánh tẻ, không tuốt trụi cây; mỗi lần chỉ thu một phần tán để cây tiếp tục quang hợp nuôi rễ.

Rễ đinh lăng thường thu sau 3-5 năm, tốt nhất khi cây đã hóa gỗ, gốc to, lá phát triển ổn định. Thu quá sớm rễ nhỏ, hàm lượng hoạt chất và mùi thơm kém; để quá lâu nhưng chăm sóc kém cũng dễ bị rỗng ruột hoặc thối rễ.

Trước khi đào, cắt bớt thân lá, chừa gốc 20-30 cm để dễ nắm kéo. Đào vòng quanh tán, tránh chặt đứt rễ chính; nhấc cả bụi lên, rũ đất nhẹ rồi phân loại rễ lớn, rễ nhỏ, thân và lá.

Rễ sau thu cần rửa sạch đất, cắt bỏ phần hư thối, để ráo nước rồi thái lát hoặc phơi nguyên rễ tùy mục đích. Phơi nơi nắng nhẹ, thoáng gió; khi khô đạt cần bảo quản trong bao sạch, nơi khô mát, tránh ẩm mốc và tránh để sát nền đất.

Sai lầm thường gặp nhất là trồng đinh lăng trên đất thấp, thoát nước kém. Cây có thể sống dai nhưng rễ dễ thối, chậm lớn, khi thu hoạch rễ nhỏ và kém chất lượng.

Không nên bón nhiều phân đạm liên tục vì cây sẽ tốt lá nhưng rễ phát triển kém, thân mềm, dễ bị rệp và bệnh lá. Nên ưu tiên phân hữu cơ hoai mục, phân xanh, tro bếp vừa phải và bổ sung kali tự nhiên để nuôi rễ.

Nên tỉa cành 2-3 lần/năm để tán thông thoáng, hạn chế sâu bệnh và tập trung dinh dưỡng nuôi gốc rễ. Cành tỉa khỏe có thể tận dụng làm hom giống, nhưng cần loại bỏ cành có dấu hiệu bệnh.

Khi trồng chuyên canh, cần luân canh hoặc xử lý đất kỹ trước vụ mới, không trồng liên tục trên đất đã bị thối rễ nặng. Vườn nên có rãnh thoát nước, cỏ được quản lý bằng cắt thấp hoặc phủ gốc, tránh làm đứt rễ khi làm cỏ sâu.