Gạo ST25 do ông Hồ Quang Cua lai tạo từng đạt giải nhất tại Hội thi Gạo ngon nhất thế giới năm 2019 và 2023. Từ thành công của một giống gạo nổi tiếng, câu chuyện hiện nay không chỉ dừng ở hạt gạo ngon, mà còn mở rộng sang cách tổ chức sản xuất, xây dựng vùng nguyên liệu và định hình một phương thức canh tác ít phụ thuộc hóa chất hơn.
Ông Cua cho biết việc xây dựng vùng nguyên liệu cho giống gạo này dựa trên mô hình nền nông nghiệp quay về tự nhiên. Trong mô hình đó, người nông dân tận dụng các nguồn lực sẵn có trong đồng ruộng như vi sinh vật, nấm, vi khuẩn, thay cho việc lệ thuộc quá nhiều vào phân bón vô cơ và thuốc bảo vệ thực vật. Theo ông, nông nghiệp tuần hoàn giúp sản xuất ổn định, đất đai phì nhiêu và đặc biệt là giảm phát thải khí nhà kính.
Từ hạt gạo ngon nhất thế giới đến yêu cầu xây dựng vùng nguyên liệu
ST25 là một trong những giống gạo tạo dấu ấn mạnh của ngành lúa gạo Việt Nam khi từng được vinh danh tại Hội thi Gạo ngon nhất thế giới năm 2019 và 2023. Tuy nhiên, với ông Hồ Quang Cua, danh hiệu không phải là điểm kết thúc. Muốn một giống gạo duy trì chất lượng, uy tín và sức cạnh tranh lâu dài, vùng nguyên liệu phải được tổ chức ổn định, đồng bộ và có khả năng kiểm soát quy trình sản xuất.
Trong tám năm qua, ông đã ứng dụng mô hình canh tác dựa trên nguyên lý tuần hoàn sinh học trên đồng ruộng. Hai năm gần đây, kỹ sư Cua mở rộng mô hình ra vùng nguyên liệu lớn với định hướng canh tác lúa an toàn quy mô hóa. Cách làm này nhằm đồng thời bảo đảm hiệu quả kinh tế cho người trồng lúa, đáp ứng yêu cầu về chất lượng hạt gạo, đồng thời giảm tác động bất lợi đến môi trường canh tác.
Điểm đáng chú ý trong cách tiếp cận của ông Cua là không tách rời câu chuyện giống lúa với câu chuyện hệ sinh thái đồng ruộng. Một giống tốt nếu được trồng trong điều kiện đất bạc màu, sâu bệnh phát sinh do mất cân bằng sinh học, hoặc quy trình sản xuất thiếu kiểm soát thì khó giữ ổn định chất lượng. Vì vậy, mô hình lúa an toàn mà ông đang theo đuổi đặt trọng tâm vào việc phục hồi sức khỏe đất, nuôi dưỡng hệ vi sinh và giảm can thiệp hóa học không cần thiết.
Canh tác theo nguyên lý tuần hoàn sinh học
Trên cánh đồng ST25, ông Hồ Quang Cua khuyến khích nông dân sử dụng phân hữu cơ để tăng sức đề kháng cho cây lúa, đồng thời giảm áp lực sâu bệnh cho vụ sau. Các loại vi sinh vật như vi khuẩn cố định đạm, nấm phân giải lân được sử dụng để giúp cây hấp thu dinh dưỡng từ đất mà không cần phụ thuộc hoàn toàn vào phân bón vô cơ.
Theo ông, ngay sau khi sạ lúa, vi khuẩn phân giải lân giúp rễ bám sâu vào đất, từ đó hút được lượng phân tồn dư từ vụ trước. Nấm và vi sinh vật còn tham gia phân giải hữu cơ, làm sạch ruộng và tiêu diệt mầm bệnh. Cách lý giải này cho thấy mô hình không chỉ là giảm một vài loại thuốc hay phân bón, mà là tạo lại chu trình dinh dưỡng và cân bằng sinh học trong đất.
Người sản xuất cũng được khuyến cáo không sử dụng thuốc diệt sâu, nhất là trong giai đoạn đầu của vụ lúa. Mục tiêu là tạo điều kiện cho côn trùng có lợi phát triển và tiêu diệt sâu hại. Trong suy nghĩ của ông Cua, ruộng lúa không phải là một môi trường vô trùng; ngược lại, đó là một hệ sinh thái có nhiều loài cùng tồn tại. Nếu người trồng lúa can thiệp hóa chất quá sớm, thiên địch chưa kịp xuất hiện đã bị tiêu diệt, khiến sâu hại có điều kiện bùng phát mạnh hơn.
Ông Cua đặt vấn đề từ kinh nghiệm canh tác lúa mùa ngày xưa: vì sao không có thuốc mà lúa vẫn sống khỏe. Theo ông, trong tự nhiên, hệ sinh thái cần thời gian để cân bằng. Côn trùng gây hại thường xuất hiện trước, thiên địch theo sau. Nếu không can thiệp hóa chất một cách nóng vội, tự nhiên sẽ hình thành cơ chế kiểm soát. Ông cũng nhìn nhận trước đây người dân dùng thuốc hóa học là cần thiết, nhưng dần dần lại thiếu phương pháp kiểm soát phù hợp, dẫn tới tình trạng lạm dụng.
Bài học từ sản xuất hữu cơ và hướng đi lúa an toàn
Năm 2017, ông Hồ Quang Cua bắt đầu trồng lúa hữu cơ và được cấp chứng nhận. Tuy nhiên, mô hình này không duy trì được lâu vì vùng sản xuất truyền thống lân cận vẫn sử dụng thuốc hóa học, ảnh hưởng đến tiêu chuẩn lúa sạch. Đây là một thực tế quan trọng trong sản xuất nông nghiệp: một thửa ruộng làm đúng quy trình vẫn có thể bị tác động bởi ruộng xung quanh nếu không có vùng đệm, không có quản lý đồng bộ và không có sự thống nhất giữa các hộ.
Ông kể rằng thời điểm đó chưa có drone, ông làm bao nhiêu thì được chứng nhận bấy nhiêu. Nhưng sau này drone bay khắp nơi, thuốc trôi sang là mất sạch chứng nhận. Khi thuốc hóa học lan sang vùng sản xuất sạch, thiên địch bị tiêu diệt, dịch hại bùng phát thì nông dân không trở tay kịp. Câu chuyện này cho thấy sản xuất hữu cơ hoặc sản xuất an toàn không thể chỉ là nỗ lực riêng lẻ của một hộ hay một nhóm nhỏ nếu khu vực xung quanh vẫn canh tác theo cách hoàn toàn khác.
Từ thực tế đó, ông định hình rõ hơn mô hình nông nghiệp an toàn. Mô hình này không đặt mục tiêu bắt buộc phải đạt chuẩn hữu cơ, nhưng vẫn hạn chế tối đa hóa chất và dựa trên nguyên lý tuần hoàn sinh học. Đây là cách đi phù hợp hơn với điều kiện sản xuất rộng, nơi nông dân cần một quy trình vừa khả thi, vừa giảm rủi ro, vừa tạo ra sản phẩm có chất lượng cao hơn lúa thường.
Trong cách nhìn của ông Cua, an toàn không chỉ là an toàn cho người tiêu dùng mà còn là an toàn cho người trực tiếp sản xuất. Khi không còn phải phun thuốc thường xuyên, nông dân giảm tiếp xúc với mùi hóa chất và những rủi ro trong quá trình lao động. Đồng thời, đồng ruộng có thời gian phục hồi, đất đai tốt dần theo từng vụ, tạo nền tảng cho sản xuất ổn định lâu dài.
Vùng nguyên liệu lớn và điều kiện để mô hình phát huy hiệu quả
Hiện ông Hồ Quang Cua đang xây dựng vùng nguyên liệu lúa an toàn ở vùng lúa tôm của bán đảo Cà Mau, làm 2 vụ khoảng 1.500 ha. Khu vực này chủ yếu tập trung ở huyện Phước Long, thị xã Giá Rai của Bạc Liêu, huyện U Minh của Cà Mau, cùng huyện An Minh, An Biên của Kiên Giang. Ngoài ra, ông phát triển 1.500 ha lúa an toàn ở thị xã Ngã Năm, Sóc Trăng.
Theo ông, mô hình chỉ hiệu quả khi áp dụng trên diện rộng, không thể làm lẻ tẻ từng hộ. Lý do là các yếu tố trong sản xuất lúa an toàn có tính liên kết rất cao: thiên địch di chuyển giữa các thửa ruộng, thuốc hóa học có thể phát tán, nguồn nước có thể bị ảnh hưởng chéo và lịch canh tác giữa các hộ nếu không đồng bộ sẽ khó kiểm soát sâu bệnh. Vì vậy, mở rộng vùng nguyên liệu không chỉ nhằm tăng sản lượng mà còn là điều kiện để kiểm soát quy trình.
Cách tổ chức vùng nguyên liệu lớn cũng giúp tạo sự thống nhất trong khuyến cáo kỹ thuật. Khi nông dân cùng giảm thuốc diệt sâu trong giai đoạn đầu, cùng sử dụng phân hữu cơ, cùng dựa vào vi sinh vật và thiên địch, hiệu quả sinh thái mới có cơ hội hình thành trên cả cánh đồng. Nếu chỉ một hộ làm, còn các hộ xung quanh tiếp tục phun thuốc mạnh, những lợi ích sinh học rất dễ bị phá vỡ.
Là người theo hướng nghiên cứu ứng dụng, ông Cua cho biết mô hình nông nghiệp tuần hoàn phụ thuộc rất lớn vào nguồn vi sinh vật, nấm, vi khuẩn từ tự nhiên hoặc từ sản xuất chuyên ngành. Tuy nhiên, đến nay, Việt Nam chưa có hệ thống đầu tư bài bản cho ngành chế phẩm sinh học phục vụ trồng lúa. Ông cho rằng nếu hạn chế hóa chất, thiên nhiên sẽ cho côn trùng, vi khuẩn, nấm có lợi phát triển, nhưng hiện chưa có sản phẩm vi sinh nội địa đủ mạnh và vẫn phải trông chờ vào các nghiên cứu nhỏ lẻ.
Hiệu quả kinh tế, môi trường và kỳ vọng nhân rộng
Lúa ST25 canh tác theo mô hình tuần hoàn hiện có năng suất trung bình 6 tấn/ha. Sản phẩm được thương lái thu mua với giá cao hơn lúa thường từ 3.000 đồng/kg trở lên. Đây là điểm quan trọng đối với nông dân, bởi một mô hình canh tác dù tốt cho môi trường nhưng nếu không bảo đảm thu nhập thì rất khó duy trì. Với mô hình này, ông Cua cho biết chi phí sản xuất không tăng, chất lượng đạt yêu cầu, người tiêu dùng yên tâm, còn môi trường giảm được phát thải khí nhà kính.
Theo ông, điều khiến nông dân hài lòng nhất là không còn phải phun thuốc, không phải ngửi mùi hóa chất và thấy đất đai tốt dần theo từng vụ. Những thay đổi này có thể không thể hiện ngay lập tức bằng một con số duy nhất, nhưng lại tác động trực tiếp đến đời sống sản xuất hằng ngày. Khi người trồng lúa cảm nhận được ruộng khỏe hơn, việc canh tác nhẹ nhàng hơn và sản phẩm bán được giá tốt hơn, họ có thêm động lực để tuân thủ quy trình.
Bà Nguyễn Thị Ngọc Điệp, nông dân ở phường 2, thị xã Ngã Năm, là một trong hơn 100 hộ đang áp dụng mô hình này trên diện tích hơn 250 ha. Gia đình bà làm 2 ha lúa ST25 theo phương pháp tuần hoàn hơn 2 năm. Mỗi vụ, sau khi trừ chi phí, bà thu lãi khoảng 50-60 triệu đồng/ha. Bà cho biết việc giảm thuốc, dùng phân vi sinh giúp làm nhẹ nhàng hơn, không lo độc hại, đồng thời người tiêu dùng cũng không phải ăn cơm có dư lượng thuốc sâu.
Từ thực tiễn sản xuất, ông Hồ Quang Cua cho rằng mô hình lúa an toàn tuần hoàn rất phù hợp với tiêu chí của Đề án một triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp mà ngành nông nghiệp đang triển khai. Nếu được Nhà nước hỗ trợ quản lý, đào tạo nông dân và nhân rộng theo vùng, mô hình có thể ít tốn kém, không làm tăng chi phí mà còn góp phần nâng giá trị sản phẩm và thương hiệu quốc gia.
Hồi tháng 2, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Trần Thanh Nam đã đến thị xã Ngã Năm tham quan mô hình trồng lúa ST24, ST25 an toàn. Tại đây, ông đánh giá cao cách làm của địa phương và đề nghị các cơ quan chức năng tổ chức tập huấn, xây dựng hợp tác xã sản xuất bài bản, từng bước nâng tầm thương hiệu gạo ST25 trên thị trường quốc tế. Hình ảnh Thứ trưởng Trần Thanh Nam, thứ 2 từ phải qua, tham quan mô hình sản xuất lúa an toàn ở thị xã Ngã Năm, Sóc Trăng, cho thấy mô hình này đang nhận được sự quan tâm ở cấp quản lý.
Từ một giống gạo đạt giải nhất thế giới, câu chuyện ST25 đang mở ra hướng đi rộng hơn cho sản xuất lúa ở đồng bằng sông Cửu Long: tổ chức vùng nguyên liệu lớn, giảm lệ thuộc hóa chất, phục hồi sức khỏe đất, bảo vệ người trồng lúa và gia tăng giá trị thương hiệu. Với ông Hồ Quang Cua, quay về tự nhiên không phải là trở lại cách làm cũ một cách đơn giản, mà là vận dụng hiểu biết sinh học để làm nông nghiệp an toàn hơn, bền vững hơn và có khả năng cạnh tranh hơn.
