Cây ca cao

Cây ca cao có nguồn gốc từ vùng nhiệt đới châu Mỹ, hiện được trồng nhiều ở các nước có khí hậu nóng ẩm. Tại Việt Nam, cây thích hợp ở Tây Nguyên, Đông Nam Bộ, một số tỉnh Duyên hải Nam Trung Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long nơi đất tơi xốp, thoát nước tốt.

Đây là cây thân gỗ nhỏ, cao trung bình 4-8 m nếu được tạo tán hợp lý. Hoa mọc trực tiếp trên thân và cành già, trái có nhiều màu tùy giống, bên trong chứa hạt phủ lớp cơm trắng; hạt sau lên men, phơi khô là nguyên liệu chính để làm bột, bơ và sô cô la.

Cây ca cao ưa bóng nhẹ trong giai đoạn kiến thiết cơ bản, sau đó cần ánh sáng tán xạ để ra hoa đậu trái tốt. Cây có thể trồng xen trong vườn dừa, điều, chuối, cây ăn trái hoặc dưới hệ thống cây che bóng, giúp tận dụng đất và tăng thu nhập trên cùng diện tích.

Giá trị kinh tế phụ thuộc nhiều vào giống, kỹ thuật lên men, độ đồng đều hạt và kênh tiêu thụ. Nếu quản lý tốt sâu bệnh, dinh dưỡng và sơ chế đúng, cây có thể cho thu hoạch ổn định nhiều năm, phù hợp với mô hình nông hộ và sản xuất theo nhóm liên kết.

Nên chọn giống có nguồn gốc rõ ràng, cây con khỏe, không sâu bệnh, lá xanh, thân thẳng, bộ rễ phát triển nhưng không xoắn trong bầu. Ưu tiên giống có năng suất khá, hạt to, tỷ lệ bơ cao, khả năng chống chịu bệnh thối trái và khô cành tốt.

Cây giống đạt tiêu chuẩn thường cao 40-60 cm, có 5-8 lá thật, tuổi vườn ươm khoảng 4-6 tháng. Không dùng cây còi cọc, lá vàng, gốc thâm đen hoặc bầu bị vỡ vì sau trồng dễ chậm lớn và chết rải rác.

Trước khi trồng, đặt cây trong bóng râm, tưới đủ ẩm 3-5 ngày để cây hồi sức. Có thể xử lý bầu bằng chế phẩm nấm đối kháng hoặc phân hữu cơ hoai mục trộn vi sinh để hạn chế nấm hại rễ, nhưng không bón phân hóa học đậm đặc trực tiếp vào rễ non.

Khi vận chuyển cây ca cao ra ruộng, cần tránh nắng gắt và gió mạnh làm héo lá. Lúc trồng rạch bỏ đáy bầu hoặc tháo túi bầu nhẹ nhàng, giữ nguyên bầu đất, đặt mặt bầu ngang mặt đất để cây nhanh bén rễ.

Đất trồng phù hợp là đất thịt nhẹ, đất đỏ bazan, đất phù sa cao hoặc đất vườn có tầng canh tác dày trên 70 cm, giàu hữu cơ và thoát nước tốt. Cây không chịu úng kéo dài, vì vậy vùng thấp phải lên mô, đào mương thoát nước trước mùa mưa.

Độ pH thích hợp khoảng 5,5-6,5. Nếu đất chua, bón vôi trước trồng 20-30 ngày với lượng tùy độ chua của đất; nếu đất nghèo hữu cơ, cần tăng phân chuồng hoai, phân xanh, vỏ cà phê ủ hoai hoặc rơm rạ mục để cải thiện độ tơi xốp.

Hố trồng thường có kích thước 50 x 50 x 50 cm hoặc 60 x 60 x 60 cm ở đất xấu. Mỗi hố trộn lớp đất mặt với 10-20 kg phân chuồng hoai, 0,3-0,5 kg lân nung chảy hoặc lân tự nhiên, thêm vôi nếu cần rồi lấp trước 15-30 ngày.

Mật độ phổ biến 3 x 3 m, 3 x 4 m hoặc trồng xen tùy hệ thống che bóng. Với cây ca cao trồng thuần, cần bố trí cây che bóng tạm như chuối, muồng hoặc cây họ đậu trong 2-3 năm đầu; tránh để nắng trực tiếp làm cháy lá và khô thân non.

Sau trồng 1-2 tháng đầu, tưới nhẹ hằng ngày hoặc cách ngày nếu không mưa, giữ ẩm đều quanh bầu rễ nhưng không để đọng nước. Nên phủ gốc bằng rơm, cỏ khô hoặc lá cây để giảm bốc hơi và hạn chế cỏ dại.

Giai đoạn kiến thiết cơ bản, cây cần ẩm ổn định để phát triển thân cành. Vào mùa khô, tưới 2-3 lần/tuần tùy loại đất; mỗi lần tưới vừa đủ thấm vùng rễ, kết hợp xới phá váng nhẹ sau mưa lớn để đất thông thoáng.

Khi cây bắt đầu ra hoa, thiếu nước dễ làm rụng hoa và trái non. Cần duy trì ẩm đất ở mức vừa phải, không tưới phun mạnh trực tiếp lên thân đang mang hoa vì có thể làm hoa rụng và tăng nguy cơ nấm bệnh.

Giai đoạn nuôi trái, cây ca cao cần nước đều hơn, nhất là lúc trái lớn nhanh. Nếu mưa kéo dài phải khơi rãnh thoát nước, tỉa bớt cành rậm để vườn thông thoáng; nếu khô hạn, ưu tiên tưới nhỏ giọt, tưới gốc hoặc tưới rãnh tiết kiệm nước.

Trái ca cao thường chín sau khi đậu khoảng 5-6 tháng, tùy giống và điều kiện chăm sóc. Dấu hiệu chín là vỏ đổi màu rõ từ xanh sang vàng, đỏ sang cam hoặc vàng cam; gõ nghe âm đục hơn, cuống trái hơi khô.

Thu hoạch bằng kéo hoặc dao sắc, cắt sát cuống nhưng không làm tổn thương đệm hoa trên thân và cành vì đây là vị trí ra hoa cho các vụ sau. Không bẻ giật trái, không chặt mạnh vào thân, đồng thời loại bỏ trái sâu bệnh ra khỏi vườn.

Sau thu, nên bổ trái trong 1-3 ngày, lấy hạt còn nguyên lớp cơm trắng để ủ lên men. Quá trình lên men thường kéo dài 5-7 ngày, cần đảo theo thời điểm phù hợp để hạt lên màu nâu, giảm vị chát và hình thành hương đặc trưng.

Hạt sau lên men được phơi trên giàn hoặc sân sạch, tránh phơi trực tiếp trên nền đất. Độ ẩm hạt khô nên đạt khoảng 7-8%, hạt giòn, không mốc; sau đó bảo quản trong bao sạch, nơi khô thoáng, kê cao khỏi nền và tránh lẫn mùi lạ.

Nhu cầu hạt ca cao lên men chất lượng tốt khá ổn định do phục vụ chế biến thực phẩm, đồ uống, bột, bơ và sô cô la. Thị trường ngày càng quan tâm đến hạt có nguồn gốc rõ ràng, lên men chuẩn, ít tạp chất và không tồn dư hóa chất vượt mức cho phép.

Giá bán thay đổi theo mùa vụ, chất lượng hạt, tỷ lệ lên men, độ ẩm và cam kết thu mua. Hạt khô đã lên men tốt thường có giá cao hơn hạt xô hoặc hạt phơi chưa đạt; nông dân nên theo dõi giá tại địa phương và bán theo lô đồng nhất để dễ thương lượng.

Kênh tiêu thụ gồm thương lái địa phương, cơ sở sơ chế, hợp tác xã, doanh nghiệp chế biến và mô hình liên kết vùng nguyên liệu. Với cây ca cao, liên kết nhóm hộ giúp gom sản lượng, thống nhất quy trình lên men và nâng chất lượng hạt.

Tiềm năng kinh tế tốt nhất khi kết hợp trồng xen, giảm chi phí chăm sóc và có đầu ra trước khi mở rộng diện tích. Không nên trồng ồ ạt theo giá cao nhất thời; cần tính công thu hái, lên men, phơi sấy, tỷ lệ hao hụt và khả năng bảo quản trong mùa mưa.

Sai lầm thường gặp là trồng ở đất trũng, không làm mương thoát nước, khiến rễ bị nghẹt và bệnh thối trái phát sinh mạnh. Trước mùa mưa cần vệ sinh vườn, tỉa cành thấp, thu gom trái bệnh và khơi thông rãnh.

Không nên bỏ cây che bóng quá sớm. Cây ca cao non dễ cháy lá, chậm lớn khi nắng trực tiếp; tuy nhiên che quá rậm cũng làm cây ít hoa, sâu bệnh nhiều, vì vậy cần điều chỉnh độ che bóng theo tuổi cây.

Tạo hình rất quan trọng: giữ thân chính khỏe, tầng cành cân đối, loại bỏ chồi vượt, cành sâu bệnh và cành đan chéo. Vườn thông thoáng giúp phun phòng bệnh hiệu quả hơn, trái nhận ánh sáng đều và giảm ẩm độ trên thân.

Bón phân cần chia nhiều lần, kết hợp hữu cơ và khoáng, tránh bón một lần quá nhiều vào đầu mùa mưa làm rửa trôi. Mỗi năm nên bổ sung vật liệu phủ gốc và trả lại tàn dư hữu cơ sạch để duy trì độ phì đất lâu dài.