Nâng pH đất phèn đang được xem là hướng xử lý then chốt để hạ chi phí sản xuất lúa hè thu tại Tứ giác Long Xuyên. Tại HTX Nông nghiệp Thuận Phú, xã Thạnh Mỹ Tây, tỉnh An Giang, mô hình “Hành trình Xanh – Đất khỏe, cây trồng khỏe” cho thấy khi đất được cải thiện ngay từ đầu vụ, cây lúa khỏe hơn, giảm rủi ro sâu bệnh và mang lại hiệu quả kinh tế rõ rệt.
Trong vụ hè thu 2026, mô hình theo dõi trên 5 ha của 5 hộ xã viên ghi nhận lợi nhuận bình quân đạt 26,67 triệu đồng/ha, cao hơn ruộng canh tác theo tập quán 4,84 triệu đồng/ha. Giá thành sản xuất lúa giảm khoảng 370 đồng/kg, trong khi năng suất lúa tươi bình quân đạt 7,32 tấn/ha, tăng 592 kg/ha, tương đương 8,8% so với đối chứng.
Nâng pH đất phèn để tháo “nút thắt” sản xuất lúa hè thu
Tứ giác Long Xuyên là một trong những vùng sản xuất lúa trọng điểm của ĐBSCL, nhưng cũng là khu vực có diện tích đất phèn lớn. Nhiều năm qua, hệ thống thủy lợi đã góp phần rửa phèn tầng mặt, tạo điều kiện mở rộng và ổn định sản xuất. Tuy nhiên, tầng sinh phèn bên dưới vẫn tiềm ẩn nguy cơ tái chua hóa khi mực nước hạ thấp, đất bị oxy hóa và gặp các đợt mưa đầu mùa.
Vụ hè thu thường là thời điểm rủi ro cao đối với vùng đất phèn. Sau giai đoạn khô hạn cuối vụ đông xuân, đất nứt nẻ, oxy thâm nhập sâu; khi mưa xuống, acid mới hình thành được hòa tan, kéo theo nhôm và sắt hòa tan lên tầng mặt. Quá trình này diễn ra đúng lúc bộ rễ lúa còn non yếu, khiến cây dễ bị vàng lá, chậm phát triển, thậm chí chết vũng nếu không có biện pháp xử lý kịp thời.
Tại Thạnh Mỹ Tây, pH đất đầu vụ chỉ 3,5, thấp hơn nhiều so với ngưỡng thích hợp cho cây lúa. Ngoài áp lực đất phèn, vụ hè thu 2026 còn gặp mưa nhiều, thời tiết cực đoan, chi phí vật tư vẫn ở mức cao và dịch hại gia tăng. Trên đồng ruộng xuất hiện chuột, đạo ôn, cháy bìa lá, rầy phấn trắng; mưa kéo dài giai đoạn trổ còn làm tăng nguy cơ vàng lá chín sớm và lem lép hạt.
Rễ lúa phục hồi khi pH tăng từ 3,5 lên 5,8
Mô hình do Trung tâm Khuyến nông An Giang phối hợp Công ty Cổ phần Phân bón Bình Điền triển khai, sử dụng giống OM18, gieo sạ bằng drone với lượng giống 150 kg/ha từ ngày 29/4/2026. Quy trình kỹ thuật gồm bón lót Đầu Trâu Bio-Canxi trước sạ, kết hợp Đầu Trâu Bio Lúa 1 ở giai đoạn thúc và Đầu Trâu Bio Lúa 2 ở giai đoạn đón đòng.
Theo số liệu theo dõi, pH đất ruộng trình diễn tăng từ 3,5 lên 4,4 lúc sạ, đạt 5,5 ở 10 ngày sau sạ và 5,8 ở 20 ngày sau sạ. Trong khi đó, ruộng đối chứng chỉ đạt pH 4,5. Chênh lệch này cho thấy việc nâng pH đất phèn ngay trong giai đoạn đầu có tác động trực tiếp đến môi trường rễ và khả năng sinh trưởng của lúa.
ThS. Hồ Thế Huy, Phó Giám đốc Marketing Công ty Cổ phần Phân bón Bình Điền, cho biết việc cải thiện pH trên đất phèn không chỉ là thay đổi một chỉ số hóa học. Khi pH tăng, độc nhôm và sắt được giảm bớt, lân bị cố định được giải phóng, đồng thời tạo điều kiện để vi sinh vật đất hoạt động trở lại. Thành phần canxi trong quy trình giúp cải thiện môi trường rễ, tăng khả năng hấp thu dinh dưỡng và hỗ trợ cây phục hồi nhanh sau sạ.
Biểu hiện ngoài đồng ruộng khá rõ. Ở 20 ngày sau sạ, rễ lúa trên ruộng mô hình dài 12–15 cm, gấp đôi ruộng đối chứng. Đến 30 ngày sau sạ, rễ đạt 25–30cm, có nhiều rễ trắng và rễ to. Nhờ bộ rễ phát triển tốt, lúa sinh trưởng đồng đều, hạn chế chết vũng và không phải cấy dặm.
Giá thành giảm mới là thước đo quan trọng
Một điểm đáng chú ý là ruộng đối chứng có số chồi ban đầu cao hơn, nhưng đến cuối vụ, tỷ lệ chồi hữu hiệu của mô hình lại đạt 81,8%, cao hơn mức 78,2% của đối chứng. Sự khác biệt này phản ánh vai trò của nền đất và bộ rễ khỏe trong việc duy trì chồi hữu hiệu, thay vì chỉ nhìn vào số chồi xuất hiện sớm. Kết quả là số hạt chắc trên bông của ruộng mô hình đạt 74 hạt, cao hơn đối chứng 9 hạt.
Trong bối cảnh giá DAP khoảng 22.000 đồng/kg và ure trên 18.000 đồng/kg, ruộng mô hình sử dụng lượng phân bón cao hơn do có bón lót Bio-Canxi, nhưng chi phí phân bón chỉ tương đương ruộng đối chứng. Nhờ giảm một lần phun thuốc bảo vệ thực vật, giảm công cấy dặm và cây có khả năng chống chịu tốt hơn, tổng chi sản xuất của mô hình thấp hơn đối chứng từ 308.000 đến 1,27 triệu đồng/ha.
Giá thành sản xuất của ruộng mô hình giảm còn 3.244–3.646 đồng/kg, thấp hơn tập quán cũ khoảng 370 đồng/kg. Trong sản xuất lúa hàng hóa, nhất là khi giá vật tư biến động và thời tiết bất lợi, giảm giá thành là chỉ dấu quan trọng không kém năng suất. Từ dữ liệu tại Thạnh Mỹ Tây, nâng pH đất phèn không chỉ giúp tăng năng suất, mà còn góp phần giảm chi phí trực tiếp và rủi ro phát sinh trong vụ.
Liên kết doanh nghiệp, HTX và nông dân để nhân rộng mô hình
Ông Đinh Văn Sang, Giám đốc HTX Nông nghiệp Thuận Phú, cho biết chương trình giúp nông dân tiếp cận quy trình canh tác đồng bộ, ghi chép nhật ký đồng ruộng, áp dụng IPM và ưu tiên thuốc sinh học. Theo ông, khi đất được cải thiện, cây khỏe hơn, nông dân giảm áp lực phân bón và thuốc bảo vệ thực vật, qua đó tăng lợi nhuận và giảm rủi ro sản xuất.
Bà Hồ Thị Thúy Khoa, cán bộ Trung tâm Dịch vụ xã Thạnh Mỹ Tây, nhận định kết quả mô hình trong vụ lúa hè thu cho thấy việc xử lý đất phèn ngay từ đầu vụ tạo nền tảng cho cây lúa sinh trưởng ổn định, đẻ nhánh đồng đều và hình thành nhiều bông hữu hiệu. Mô hình cũng cho thấy hiệu quả của sự phối hợp giữa doanh nghiệp, HTX và nông dân trong việc theo dõi các chỉ tiêu kỹ thuật và hạch toán kinh tế ngay trên ruộng sản xuất.
Theo bà Khoa, dù thời tiết vụ hè thu năm nay bất lợi, cả ruộng mô hình và ruộng đối chứng đều chịu ảnh hưởng của sâu bệnh, nhưng ruộng áp dụng bộ giải pháp Bio-Canxi vẫn duy trì sinh trưởng tốt và cho hiệu quả kinh tế cao hơn. Bà cho biết xã Thạnh Mỹ Tây chỉ là một trong 15 cụm mô hình Bình Điền triển khai trong vụ hè thu 2026 trên vùng Tứ giác Long Xuyên. Việc bố trí ruộng đối chứng liền kề và theo dõi đầy đủ pH đất, sinh trưởng, năng suất, lợi nhuận giúp kết quả có độ tin cậy cao hơn.
Từ kết quả thực tế, HTX Thuận Phú và Trung tâm Khuyến nông An Giang đề xuất tiếp tục trình diễn, nhân rộng mô hình trên các vùng đất phèn trung bình và nặng. Trong bối cảnh sản xuất lúa đang chuyển mạnh sang hướng giảm phát thải, tiết kiệm đầu vào và nâng giá trị gia tăng, nâng pH đất phèn không còn là một giải pháp kỹ thuật đơn lẻ, mà đang trở thành chìa khóa để hạ giá thành và tăng sức cạnh tranh cho hạt gạo vùng Tứ giác Long Xuyên.
Thông tin về chương trình Hành trình Xanh
- Chương trình “Hành trình Xanh – Đất khỏe, cây trồng khỏe” khởi động từ vụ Hè Thu 2025.
- Chương trình được triển khai tại ĐBSCL và Tây Ninh.
- Trọng tâm là phục hồi sức khỏe đất thông qua phân tích đất, cải tạo pH, giảm ngộ độc hữu cơ và nâng cao hiệu quả sử dụng dinh dưỡng bằng dòng sản phẩm Bio.
- Chương trình có sự đồng hành của Công ty Cổ phần Phân bón Bình Điền cùng cố vấn của GS.TS Nguyễn Bảo Vệ và các chuyên gia nông nghiệp.
Những kết quả tại HTX Nông nghiệp Thuận Phú cho thấy, khi quy trình kỹ thuật được theo dõi chặt chẽ từ đầu vụ và gắn với hạch toán kinh tế cụ thể, nông dân có thêm cơ sở để lựa chọn giải pháp phù hợp. Với vùng đất phèn của Tứ giác Long Xuyên, nâng pH đất phèn là hướng đi có ý nghĩa thực tiễn trong mục tiêu sản xuất lúa ổn định hơn, tiết kiệm hơn và có lợi nhuận cao hơn.
