Cây cam là cây ăn quả lâu năm có giá trị kinh tế cao, phù hợp nhiều vùng khí hậu Việt Nam nếu chọn giống sạch bệnh, đất thoát nước và chăm sóc đúng kỹ thuật.
Cây cam là cây ăn quả có múi được trồng rộng ở Việt Nam, thích hợp với nhiều vùng từ trung du, miền núi phía Bắc, Bắc Trung Bộ đến Tây Nguyên và một số vùng Nam Bộ. Cây có nguồn gốc từ khu vực châu Á nhiệt đới, sau đó được chọn lọc thành nhiều nhóm giống phục vụ ăn tươi và chế biến.
Nên chọn cây giống ghép hoặc chiết từ vườn ươm uy tín, có nguồn gốc rõ ràng, sạch bệnh vàng lá greening và tristeza. Cây giống tốt cao khoảng 40-60 cm, thân thẳng, lá xanh dày, rễ phát triển đều, không có vết nứt, u sần hay thối cổ rễ.
Ưu tiên giống phù hợp vùng trồng và thị trường tiêu thụ như nhóm cam ăn tươi, cam vỏ mỏng, cam ngọt hoặc cam chín rải vụ. Không nên mua cây trôi nổi, cây quá cao nhưng bộ rễ yếu, cây có lá xoăn, vàng gân hoặc chồi non dị dạng.
Trước khi trồng, đặt cây nơi râm mát 3-5 ngày để cây hồi, giữ ẩm bầu vừa phải. Có thể cắt bỏ rễ xoắn, rễ dập bên ngoài bầu và tỉa bớt lá già để giảm thoát hơi nước.
Khi trồng Cây cam, đặt mặt bầu cao hơn mặt đất tự nhiên 5-10 cm ở vùng mưa nhiều để tránh úng. Không làm vỡ bầu, nén đất vừa chặt quanh gốc và cắm cọc cố định trong 1-2 tháng đầu.
Đất trồng cam tốt nhất là đất thịt nhẹ, đất phù sa, đất đỏ bazan hoặc đất đồi đã cải tạo, tầng canh tác sâu trên 70 cm và thoát nước tốt. Độ pH thích hợp khoảng 5,5-6,5; nếu đất chua cần bón vôi trước khi trồng 20-30 ngày.
Làm sạch cỏ, thiết kế mương thoát nước và đường đi chăm sóc trước khi đào hố. Khoảng cách phổ biến 4 x 5 m hoặc 5 x 5 m tùy giống, độ phì đất và phương pháp tạo tán; vùng đất dốc cần trồng theo đường đồng mức để hạn chế xói mòn.
Hố trồng thường rộng 60-80 cm, sâu 50-60 cm. Trộn đất mặt với phân chuồng hoai mục, phân hữu cơ, lân, vôi và nấm đối kháng nếu có điều kiện; lấp hố trước trồng ít nhất 15-30 ngày để đất ổn định.
Với đất nặng, dễ úng, nên lên mô cao 30-50 cm và bổ sung vật liệu hữu cơ hoai mục để đất tơi xốp. Với đất cát, cần tăng phân hữu cơ, phủ gốc và chia nhỏ lượng phân bón để hạn chế rửa trôi.
| Sâu bệnh | Triệu chứng | Cách phòng trị |
|---|---|---|
| Rầy non và rầy trưởng thành thường xuất hiện trên đọt non, chích hút làm lá xoăn, chồi kém phát triển. Nguy hiểm nhất là rầy truyền bệnh vàng lá greening, khiến cây suy kiệt dần. Vườn có nhiều lộc non rậm rạp thường bị nặng hơn. | Dùng cây giống sạch bệnh và theo dõi chặt các đợt lộc non. Tỉa tán thông thoáng, không để lộc ra quá dày và đồng loạt kéo dài. Có thể dùng bẫy màu vàng, phun dầu khoáng hoặc thuốc bảo vệ thực vật được phép sử dụng theo đúng liều khuyến cáo. Loại bỏ cây nhiễm greening nặng để giảm nguồn bệnh trong vườn. |
| Sâu non đục dưới biểu bì lá non tạo đường ngoằn ngoèo màu trắng bạc. Lá bị cong queo, quăn mép, giảm quang hợp và dễ bị loét xâm nhập. Cây con và các đợt lộc non bị hại rõ nhất. | Tập trung bảo vệ lá non trong 2-3 tuần đầu của mỗi đợt lộc. Tỉa bỏ lá bị hại nặng, bón phân cân đối để lộc ra khỏe và nhanh già. Có thể phun chế phẩm sinh học hoặc thuốc chọn lọc khi tỷ lệ lá non bị hại cao, phun kỹ mặt dưới lá. Tránh lạm dụng thuốc phổ rộng làm giảm thiên địch. |
| Lá vàng loang lổ không đối xứng, gân lá còn xanh, quả nhỏ, méo, chín không đều và hạt lép. Cành bị bệnh thường suy yếu, ra hoa trái vụ nhưng đậu kém. Bệnh lây qua mắt ghép nhiễm bệnh và rầy chổng cánh. | Không có biện pháp chữa khỏi hoàn toàn cây đã nhiễm nặng. Cần trồng giống sạch bệnh, quản lý rầy chổng cánh và kiểm tra vườn định kỳ. Cây nhiễm nhẹ có thể chăm sóc phục hồi, cắt bỏ cành bệnh và tăng dinh dưỡng hữu cơ, nhưng phải theo dõi sát. Cây bệnh nặng nên đào bỏ, xử lý hố và không dùng cành làm giống. |
| Trên lá, cành và quả xuất hiện đốm nâu nổi gờ, xung quanh có quầng vàng. Vết bệnh làm lá rụng, quả xấu mã và giảm giá trị thương phẩm. Bệnh phát triển mạnh khi mưa gió, vườn rậm và lá non bị sâu vẽ bùa gây thương tích. | Tỉa cành tạo thông thoáng và tiêu hủy lá, quả bệnh rơi rụng. Hạn chế tưới phun mưa vào chiều tối, tránh làm xây xát cây khi chăm sóc. Phòng sâu vẽ bùa để giảm cửa ngõ xâm nhập của vi khuẩn. Khi bệnh chớm xuất hiện, có thể dùng thuốc gốc đồng hoặc chế phẩm phòng bệnh được phép sử dụng theo hướng dẫn. |
| Cây vàng lá, rụng lá, đọt non héo, vỏ gốc nứt và có nhựa màu nâu chảy ra. Rễ tơ thối đen, cây chậm phát triển và có thể chết từng phần tán. Bệnh thường nặng ở đất úng, pH thấp và bón hữu cơ chưa hoai. | Làm mương thoát nước, lên mô cao và không để nước đọng quanh gốc. Cạo sạch phần vỏ bệnh nhẹ, quét vôi hoặc thuốc phòng nấm phù hợp, đồng thời xử lý đất quanh vùng rễ. Bổ sung phân hữu cơ hoai mục, nấm đối kháng và vôi để cải thiện đất. Không vun đất cao sát cổ rễ và tránh tưới quá nhiều trong mùa mưa. |
Sau trồng, tưới ngay để đất ôm sát bầu, sau đó duy trì ẩm nhẹ trong 2-4 tuần đầu. Mùa nắng có thể tưới 2-3 ngày/lần, mỗi lần vừa đủ ướt vùng rễ, tránh tưới đẫm làm nghẹt rễ.
Giai đoạn cây con, Cây cam cần nước ổn định để phát triển rễ và tán. Nên phủ gốc bằng rơm rạ, cỏ khô hoặc lá cây cách gốc 10-15 cm nhằm giữ ẩm, hạn chế cỏ và giảm sốc nhiệt.
Giai đoạn trước ra hoa, cần điều tiết nước hợp lý. Một số vùng có thể xiết nước nhẹ 2-4 tuần để phân hóa mầm hoa, sau đó tưới trở lại từ từ kết hợp dinh dưỡng cân đối, không để cây héo nặng.
Khi nuôi quả, thiếu nước dễ làm quả nhỏ, rụng sinh lý và khô tép; thừa nước làm nứt quả, thối rễ và giảm độ ngọt. Nên tưới vào sáng sớm hoặc chiều mát, ưu tiên tưới nhỏ giọt, tưới gốc hoặc phun mưa nhẹ tùy điều kiện vườn.
Cam thường cho thu hoạch ổn định từ năm thứ 3-4 sau trồng nếu chăm sóc tốt. Thu khi vỏ chuyển màu đặc trưng của giống, quả căng, tép mọng, hương thơm rõ và độ ngọt đạt yêu cầu thị trường.
Nên thu vào ngày khô ráo, sáng mát, dùng kéo cắt cuống để tránh làm rách vỏ hoặc gãy cành. Không giật quả bằng tay, không chất đống quá cao và không thu khi quả còn ướt sương hoặc sau mưa lớn.
Sau thu, phân loại theo kích cỡ, màu vỏ, độ đồng đều và loại bỏ quả sâu bệnh, dập nứt. Có thể lau sạch, để ráo nơi thoáng mát rồi đóng thùng có lớp lót mềm nhằm giảm xây xát khi vận chuyển.
Cây cam sau thu hoạch cần được tỉa cành, vệ sinh vườn, bón phục hồi và tưới đủ ẩm. Làm tốt giai đoạn này giúp cây ra đợt lộc khỏe, tích lũy dinh dưỡng cho vụ sau.
Nhu cầu tiêu thụ cam tại Việt Nam khá lớn do quả dùng ăn tươi, ép nước, làm quà biếu và cung cấp cho chợ, siêu thị, cửa hàng trái cây. Sản phẩm có mẫu mã đẹp, vị ngọt thanh, truy xuất được nguồn gốc thường dễ bán hơn.
Giá cam biến động mạnh theo mùa vụ, giống, chất lượng, vùng trồng và kênh tiêu thụ. Mức giá tham khảo tại vườn có thể dao động khoảng 10.000-40.000 đồng/kg, những lô đạt tiêu chuẩn cao hoặc trái vụ có thể tốt hơn nhưng không ổn định.
Kênh tiêu thụ gồm thương lái tại vườn, chợ đầu mối, hợp tác xã, cửa hàng nông sản, bán lẻ địa phương và đơn hàng theo hợp đồng. Nông dân nên khảo sát đầu ra trước khi mở rộng diện tích, tránh trồng đồng loạt một giống khiến thu hoạch dồn vụ.
Để nâng giá trị Cây cam, cần chú trọng đồng đều chất lượng, giảm dư lượng thuốc, ghi chép chăm sóc và phân loại sau thu hoạch. Liên kết nhóm hộ hoặc hợp tác xã giúp gom sản lượng, chuẩn hóa quy trình và tăng sức thương lượng.
Không trồng cam trên đất đã từng bị thối rễ nặng nếu chưa xử lý kỹ, vì mầm bệnh có thể tồn lưu lâu trong đất. Nên luân canh, phơi đất, bón vôi, tăng hữu cơ hoai mục và làm mương thoát nước trước khi trồng lại.
Sai lầm thường gặp là bón nhiều đạm làm cây xanh tốt nhưng mềm yếu, dễ sâu bệnh, ra hoa kém và quả nhạt. Cần bón cân đối đạm, lân, kali, trung vi lượng, ưu tiên chia nhỏ lượng phân theo giai đoạn sinh trưởng.
Tỉa cành định kỳ giúp vườn thông thoáng, giảm sâu bệnh và tăng tỷ lệ quả đạt mẫu mã. Loại bỏ cành sâu bệnh, cành vượt trong tán, cành sát đất và cành đan chéo; không tỉa quá mạnh khi cây đang nuôi quả.
Với Cây cam, phòng bệnh quan trọng hơn chữa bệnh, đặc biệt là bệnh vàng lá greening. Cần kiểm tra vườn hằng tuần, quản lý rầy chổng cánh, dùng giống sạch bệnh và loại bỏ sớm cây nhiễm nặng để bảo vệ cả vườn.