Cây dâu tằm dễ trồng, cho thu lá nuôi tằm hoặc thu quả, phù hợp nhiều vùng ở Việt Nam nếu đất thoát nước và chăm sóc đúng kỹ thuật.
Cây dâu tằm là cây lâu năm có nguồn gốc ôn đới nhưng thích nghi tốt với khí hậu nhiệt đới, được trồng rộng ở nhiều vùng trung du, đồng bằng và ven đô Việt Nam. Cây có thân gỗ nhỏ, rễ khỏe, tái sinh mạnh sau khi đốn, lá là nguồn thức ăn chính cho tằm và quả có thể dùng ăn tươi, làm siro, mứt hoặc nước lên men.
Ở điều kiện chăm sóc tốt, cây cho thu lá sau khoảng 3-5 tháng trồng bằng hom và có thể khai thác nhiều năm. Vườn dâu tằm chuyên lá thường được đốn định kỳ để kích thích chồi non, trong khi vườn lấy quả cần tỉa cành thông thoáng, giữ bộ tán cân đối và hạn chế bón thừa đạm.
Giá trị kinh tế của cây nằm ở khả năng tận dụng đất bãi, đất đồi thấp, đất ven sông thoát nước tốt. Mô hình trồng dâu kết hợp nuôi tằm có dòng tiền đều theo lứa, còn trồng dâu lấy quả phù hợp hộ có kênh bán lẻ, du lịch trải nghiệm hoặc chế biến tại chỗ.
Muốn trồng bền vững, người trồng cần xác định mục tiêu ngay từ đầu: lấy lá, lấy quả hay kết hợp. Mỗi hướng sản xuất sẽ khác nhau về mật độ, cách đốn tỉa, chế độ phân bón và thời điểm thu hoạch.
Nên chọn giống phù hợp mục đích sản xuất. Nếu trồng lấy lá nuôi tằm, ưu tiên giống sinh trưởng mạnh, lá to, mềm, hàm lượng nước vừa phải và ra chồi nhanh sau đốn. Nếu trồng lấy quả, chọn giống cho quả sai, vị ngọt chua hài hòa, cuống chắc, chín tập trung vừa phải để dễ thu.
Cây dâu tằm thường nhân giống bằng hom bánh tẻ vì dễ làm, chi phí thấp và giữ được đặc tính cây mẹ. Hom nên lấy từ cành khỏe, không sâu bệnh, đường kính khoảng bằng bút chì trở lên, dài 18-25 cm, có 3-5 mắt ngủ rõ, không dập nát.
Trước khi giâm hoặc trồng, cắt vát gốc hom, giữ đầu trên bằng phẳng để tránh cắm ngược. Có thể ngâm phần gốc trong nước sạch 2-4 giờ, sau đó để ráo; nếu đất có nguy cơ nấm, nên xử lý bằng chế phẩm sinh học gốc nấm đối kháng hoặc nước vôi loãng đúng liều, tránh ngâm quá lâu làm thối hom.
Vườn giống cần được loại bỏ cây còi cọc, cây nhiễm bệnh xoăn lá, rệp sáp hoặc thối rễ. Khi mua cây con, chọn cây cao 25-40 cm, rễ trắng khỏe, bầu không vỡ, lá xanh đều và không mang trứng sâu.
Cây dâu tằm thích đất tơi xốp, tầng canh tác sâu trên 30 cm, thoát nước tốt nhưng vẫn giữ ẩm. Đất phù sa ven sông, đất thịt nhẹ, đất pha cát hoặc đất đồi đã cải tạo đều trồng được; tránh đất trũng úng, đất phèn mặn nặng và nơi bị ngập kéo dài.
Độ pH thích hợp khoảng 6,0-7,0. Nếu đất chua, bón vôi trước trồng 15-20 ngày, kết hợp phơi ải và bổ sung phân chuồng hoai mục. Với đất nghèo hữu cơ, nên trộn thêm phân hữu cơ hoai, tro trấu, phân xanh hoặc phụ phẩm ủ hoai để tăng độ mùn.
Làm đất kỹ, dọn sạch cỏ lâu năm và tàn dư cây bệnh. Vùng mưa nhiều nên lên luống cao 20-30 cm, rộng 1,0-1,2 m; vùng khô có thể làm luống thấp hơn nhưng cần rãnh thoát nước. Mật độ lấy lá thường dày hơn, khoảng 0,4-0,6 m giữa cây và 1,0-1,2 m giữa hàng; lấy quả nên trồng thưa hơn để tán thông thoáng.
Đào hố hoặc rạch hàng, bón lót phân chuồng hoai mục, lân nung chảy hoặc lân tự nhiên và một ít vôi nếu cần. Lấp một lớp đất mỏng lên phân trước khi đặt hom hoặc cây con để tránh xót rễ.
| Sâu bệnh | Triệu chứng | Cách phòng trị |
|---|---|---|
Sâu đo và sâu ăn lá | Lá bị thủng lỗ, khuyết mép hoặc chỉ còn gân, thường thấy phân sâu trên mặt lá và dưới tán. Sâu non hoạt động mạnh vào sáng sớm, chiều mát hoặc ban đêm, gây hại nặng khi vườn rậm và ít kiểm tra. | Thăm vườn thường xuyên để bắt sâu non và ổ trứng khi mật độ thấp. Tỉa cành thông thoáng, dọn cỏ ký chủ quanh vườn để giảm nơi trú ẩn. Có thể dùng chế phẩm sinh học phù hợp khi sâu tuổi nhỏ. Nếu lá dùng nuôi tằm, tuyệt đối tuân thủ thời gian cách ly và không thu lá trong thời gian còn nguy cơ độc. |
Rệp sáp và rệp mềm | Rệp bám ở đọt non, mặt dưới lá, kẽ cành, chích hút làm lá xoăn, đọt chùn lại và có chất mật dính. Nấm bồ hóng màu đen thường phát triển trên lớp mật, làm giảm quang hợp và chất lượng lá. | Cắt bỏ cành bị nặng, rửa rệp bằng tia nước mạnh hoặc lau bằng nước xà phòng loãng ở quy mô nhỏ. Quản lý kiến vì kiến bảo vệ rệp và làm rệp lan nhanh. Bón phân cân đối, không thừa đạm khiến đọt non mềm dễ bị rệp. Ưu tiên chế phẩm sinh học hoặc dầu khoáng nồng độ phù hợp, phun vào nơi rệp trú ẩn. |
Bệnh phấn trắng | Mặt lá xuất hiện lớp bột trắng xám, lá non cong queo, sinh trưởng chậm và dễ rụng. Bệnh thường nặng khi thời tiết ẩm, sáng có sương, tán cây rậm và vườn thiếu nắng. | Tỉa bỏ lá bệnh nặng và cành trong tán để tăng ánh sáng. Không tưới phun lên lá vào chiều tối, giữ vườn khô thoáng. Bón kali và hữu cơ hoai để tăng sức cây, hạn chế bón đạm quá mức. Có thể dùng chế phẩm sinh học phòng nấm định kỳ khi thời tiết thuận lợi cho bệnh. |
Bệnh đốm lá | Lá có đốm nâu, xám hoặc đen, viền rõ, khi nặng các đốm liên kết làm lá vàng và rụng sớm. Lá bị bệnh giảm chất lượng nuôi tằm và làm cây suy sau nhiều lứa khai thác. | Thu gom lá bệnh rụng đem ủ nóng hoặc tiêu hủy hợp vệ sinh, không để lây lan trong vườn. Giữ mật độ vừa phải, đốn tỉa sau mỗi đợt khai thác để giảm ẩm trong tán. Tưới vào gốc thay vì phun lên lá, nhất là mùa mưa. Khi bệnh xuất hiện sớm, dùng chế phẩm phòng nấm phù hợp và đảm bảo cách ly trước khi thu lá. |
Thối rễ vàng lá | Cây vàng lá từ từ, chồi yếu, lá nhỏ, gốc có thể thâm đen và rễ bị nâu thối. Bệnh thường xuất hiện ở đất úng, đất chua, bón phân tươi hoặc vườn thoát nước kém. | Khơi rãnh thoát nước ngay khi phát hiện úng và ngừng tưới đẫm. Nhổ bỏ cây chết nặng, xử lý hố bằng vôi và phơi đất trước khi trồng lại. Tăng phân hữu cơ hoai mục, nấm đối kháng và cải tạo pH đất về mức phù hợp. Không lấy hom giống từ vườn có biểu hiện thối rễ lan rộng. |
Sau trồng, tưới nhẹ ngay để đất ôm sát hom hoặc bầu cây. Trong 2-3 tuần đầu, giữ ẩm liên tục nhưng không để đọng nước; mùa nắng có thể tưới mỗi ngày hoặc cách ngày tùy đất, mùa mưa chỉ tưới khi mặt luống khô.
Giai đoạn cây ra chồi và phát triển thân lá, nhu cầu nước tăng rõ. Vườn dâu tằm lấy lá cần ẩm độ ổn định để lá mềm, xanh và ra lứa đều; thiếu nước làm lá nhỏ, dai, chậm bật chồi sau đốn. Có thể phủ rơm rạ, cỏ khô hoặc phân xanh quanh gốc để giảm bốc hơi.
Trước và sau mỗi lần đốn, cần điều chỉnh nước hợp lý. Trước đốn 2-3 ngày tưới vừa đủ để cây không héo; sau đốn tưới nhẹ, tránh tưới đẫm liên tục vì vết cắt dễ nhiễm nấm. Khi chồi non dài 5-10 cm, duy trì ẩm đều để chồi phát triển nhanh.
Với vườn lấy quả, giai đoạn ra hoa và nuôi quả cần nước ổn định, nếu khô hạn quả nhỏ và dễ rụng. Tuy nhiên gần lúc quả chín, tưới quá nhiều hoặc mưa kéo dài có thể làm quả nhạt vị, nứt và thối, vì vậy cần thoát nước tốt và hạn chế tưới phun lên tán.
Vườn dâu tằm lấy lá có thể thu lứa đầu sau trồng khoảng 3-5 tháng khi cây đã đủ thân cành. Thu bằng cách hái lá bánh tẻ hoặc cắt cành non tùy phương thức nuôi tằm; không nên vặt trụi cây quá sớm vì làm suy gốc và giảm khả năng tái sinh.
Lá cho tằm ăn cần thu lúc khô sương, sạch bụi, không dính thuốc bảo vệ thực vật và không bị sâu bệnh. Sau thu, để lá nơi râm mát, thông gió, phủ khăn ẩm sạch nếu cần giữ tươi ngắn hạn; không nén chặt trong bao vì lá dễ nóng, úa và giảm chất lượng.
Với dâu lấy quả, thu khi quả chuyển màu tím đen hoặc đỏ sẫm tùy giống, mềm vừa và có mùi thơm. Hái nhẹ tay, giữ cuống nếu có thể, dùng khay nông để tránh dập. Quả chín rất nhanh hỏng nên nên tiêu thụ trong ngày hoặc sơ chế sớm.
Sơ chế quả bằng cách loại quả dập, rửa nhanh dưới nước sạch, để ráo rồi làm mứt, siro, sấy hoặc cấp lạnh tùy quy mô. Dụng cụ thu hái, rổ, khay và khu vực sơ chế cần sạch để hạn chế lên men, mốc và mất màu.
Nhu cầu lá dâu phụ thuộc mạnh vào vùng nuôi tằm và lịch nuôi theo lứa. Nơi có hợp tác nhóm nuôi tằm hoặc cơ sở ươm tơ, cây dâu tằm lấy lá có đầu ra ổn định hơn so với trồng đơn lẻ. Người trồng nên khảo sát nhu cầu lá theo ngày, tiêu chuẩn lá và phương thức cân mua trước khi mở rộng diện tích.
Giá lá dâu tại vườn thường biến động theo mùa, chất lượng lá và khoảng cách vận chuyển; có nơi dao động khoảng vài nghìn đồng mỗi kg, cao hơn khi khan lá. Quả dâu tằm bán tươi thường có giá cao hơn lá nhưng yêu cầu thu hái nhanh, phân loại kỹ và có kênh tiêu thụ gần do quả dễ dập hỏng.
Kênh tiêu thụ phổ biến gồm bán lá cho hộ nuôi tằm, nhóm liên kết sản xuất, chợ địa phương, cửa hàng nông sản, cơ sở chế biến quả và bán trực tiếp theo mùa. Với vườn lấy quả, có thể tăng giá trị bằng sản phẩm sơ chế như siro, mứt, quả sấy, nhưng cần đảm bảo vệ sinh và đăng ký theo quy định khi kinh doanh quy mô lớn.
Tiềm năng kinh tế tốt nhất khi có kế hoạch đầu ra trước, chủ động lịch đốn để có lá đều và hạn chế thu trùng thời điểm cung vượt cầu. Không nên chạy theo giá cao ngắn hạn mà trồng dày, bón nhiều đạm hoặc dùng thuốc sát ngày thu vì sẽ ảnh hưởng uy tín và an toàn sản phẩm.
Sai lầm thường gặp là trồng ở đất úng hoặc không làm rãnh thoát nước. Rễ dâu chịu úng kém, chỉ cần ngập kéo dài vài ngày trong mùa mưa là cây vàng lá, thối rễ và bật chồi yếu sau đốn.
Không bón phân tươi trực tiếp vào hố trồng hoặc sát gốc. Phân chưa hoai dễ sinh nhiệt, mang mầm bệnh và làm xót rễ; tốt nhất ủ hoai kỹ, bón cách gốc, lấp đất và tưới đủ ẩm.
Cần đốn tỉa đúng mục tiêu. Vườn lấy lá nên đốn thấp hoặc đốn lửng theo chu kỳ để tạo nhiều chồi non, còn vườn lấy quả không nên đốn quá mạnh trước mùa ra hoa vì sẽ giảm số cành mang quả.
Khi dùng bất kỳ biện pháp phòng trừ sâu bệnh nào, phải tính đến việc lá có thể dùng nuôi tằm. Ưu tiên bắt sâu, tỉa cành, vệ sinh vườn, bẫy sinh học và chế phẩm ít độc; nếu bắt buộc dùng thuốc, cần tuân thủ thời gian cách ly và không lấy lá cho tằm ăn trong thời gian nguy hiểm.