Cây điều, đào lột hột

Cây điều, đào lột hột có nguồn gốc vùng nhiệt đới, hiện được trồng nhiều ở Đông Nam Bộ, Tây Nguyên, duyên hải Nam Trung Bộ và một số vùng đất cao ráo ở miền Tây. Cây có khả năng chịu hạn, rễ ăn sâu, tán rộng, thích hợp nơi có mùa khô rõ rệt để ra hoa, đậu trái ổn định.

Đặc điểm nhận biết là cây thân gỗ, lá dày, hoa mọc thành chùm, quả giả phình to còn hạt điều nằm bên ngoài. Phần hạt là sản phẩm chính, sau sơ chế cho nhân điều có giá trị xuất khẩu; quả giả có thể dùng làm nước ép, rượu, thức ăn chăn nuôi hoặc ủ phân hữu cơ.

Về kinh tế, cây điều cho thu bói từ năm thứ 3-4, năng suất ổn định hơn từ năm thứ 6 trở đi nếu giống tốt và chăm sóc hợp lý. Cây ít đòi hỏi nước hơn nhiều cây ăn trái khác, phù hợp hộ có đất đồi, đất xám nghèo dinh dưỡng nhưng cần cải tạo hữu cơ.

Muốn trồng bền vững, bà con cần chọn giống ghép năng suất cao, trồng đúng mật độ, tỉa cành thông thoáng và quản lý sâu bệnh trong mùa ra hoa. Cây điều, đào lột hột tuy dễ sống nhưng muốn có hạt đều, nhân chắc thì không thể bỏ qua phân bón, thoát nước và vệ sinh vườn.

Nên chọn cây giống ghép khỏe, cao 40-80 cm, đường kính gốc đạt khoảng 0,8-1,2 cm, lá xanh dày, không cong queo, không sâu bệnh. Ưu tiên giống có nguồn gốc rõ, đã thích nghi vùng trồng, cho hạt to, tỷ lệ nhân cao, ra hoa tập trung và ít nhiễm bệnh thán thư.

Không nên trồng bằng hạt đại trà vì cây phân ly mạnh, thời gian cho trái chậm và năng suất không đồng đều. Nếu tự ươm gốc ghép, chọn hạt già, nặng, chìm trong nước, gieo ngay sau thu hoạch hoặc bảo quản ngắn ngày nơi khô mát.

Trước khi trồng, đặt cây giống nơi râm nhẹ 5-7 ngày để cây hồi sức, tưới ẩm vừa phải. Cắt bỏ rễ xoắn, lá sâu bệnh; khi xé bầu phải giữ nguyên bầu đất, tránh làm vỡ rễ cọc.

Thời vụ tốt nhất là đầu mùa mưa, khi đất đủ ẩm nhưng chưa mưa dầm kéo dài. Ở vùng chủ động nước có thể trồng sớm hơn, song cần che nắng nhẹ và tưới bổ sung 2-4 tuần đầu để cây điều bén rễ nhanh.

Cây điều hợp đất thoát nước tốt như đất đỏ bazan, đất xám, đất pha cát, đất đồi dốc nhẹ; không phù hợp chân ruộng úng, đất phèn nặng hoặc tầng canh tác quá mỏng. Độ pH thích hợp khoảng 5,5-6,5; nếu đất chua cần bón vôi trước khi trồng 20-30 ngày.

Làm sạch cỏ, thiết kế hàng theo đường đồng mức ở đất dốc để hạn chế rửa trôi. Mật độ phổ biến 7 x 7 m hoặc 8 x 8 m; đất tốt, giống tán lớn nên trồng thưa, đất xấu có thể trồng dày hơn nhưng phải tỉa cành định kỳ.

Hố trồng thường đào 60 x 60 x 60 cm, đất xấu đào rộng hơn. Trộn lớp đất mặt với 15-25 kg phân chuồng hoai, 0,5-1 kg vôi bột, 0,3-0,5 kg lân nung chảy hoặc lân hữu cơ khoáng; lấp hố trước trồng ít nhất 15 ngày.

Sau trồng, vun mô cao hơn mặt đất 10-20 cm, tạo bồn giữ nước vừa phải nhưng không để đọng nước quanh gốc. Tủ gốc bằng rơm, cỏ khô, vỏ cà phê hoặc lá cây khô, cách cổ rễ 10-15 cm để giảm nóng và giữ ẩm.

Giai đoạn mới trồng cần giữ ẩm đều để rễ phục hồi, tưới 2-3 lần/tuần nếu không có mưa, mỗi lần 10-20 lít/cây tùy đất. Tránh tưới xối mạnh làm lộ rễ hoặc nén chặt mặt bầu.

Từ 3-12 tháng sau trồng, cây điều đã ra rễ mới nhưng vẫn cần tưới trong các đợt khô kéo dài. Có thể tưới 7-10 ngày/lần, kết hợp tủ gốc và làm cỏ theo bồn để giảm cạnh tranh nước.

Cây kinh doanh cần một giai đoạn khô tương đối trước ra hoa để phân hóa mầm hoa. Khi cây ra hoa, đậu trái non, nếu hạn quá gay gắt có thể tưới nhẹ quanh tán 10-15 ngày/lần, không tưới phun lên hoa vì dễ tăng bệnh và rụng hoa.

Sau thu hoạch, tưới phục hồi nếu đất khô, kết hợp bón phân và tỉa cành để cây ra đợt lộc mới khỏe. Ở vùng mưa nhiều phải ưu tiên rãnh thoát nước, vì úng kéo dài làm thối rễ, vàng lá và giảm tuổi thọ vườn.

Cây điều, đào lột hột được thu khi quả giả chín hoàn toàn, chuyển màu vàng, đỏ hoặc cam tùy giống, hạt chuyển xám nâu và tự rụng là tốt nhất. Không nên hái quả còn non vì hạt lép, nhân nhăn và chất lượng giảm.

Thu nhặt hằng ngày hoặc cách ngày trong chính vụ để tránh hạt nằm lâu dưới đất bị mốc, nảy mầm hoặc côn trùng phá. Khi thu, tách hạt khỏi quả giả, loại bỏ hạt lép, hạt sâu, hạt nứt và hạt còn dính nhiều thịt quả.

Hạt điều sau tách cần phơi nắng 2-3 ngày trên sân sạch, đảo thường xuyên đến khi độ ẩm còn khoảng 8-10%, cắn nghe giòn và vỏ khô đều. Không phơi trực tiếp trên nền đất, không để hạt dính mưa vì dễ mốc, giảm tỷ lệ nhân trắng.

Bảo quản hạt trong bao thoáng, kê cao khỏi nền, đặt nơi khô mát, thông gió, tránh gần hóa chất và mùi lạ. Nếu chưa bán ngay, kiểm tra định kỳ để phát hiện ẩm mốc, mọt hoặc nóng bao.

Nhu cầu hạt điều trong nước và xuất khẩu khá lớn, nhất là nhân điều rang, nhân điều chế biến thực phẩm và nguyên liệu bánh kẹo. Cây điều có lợi thế ở vùng đất khó trồng cây cần nhiều nước, giúp đa dạng nguồn thu cho nông hộ.

Giá hạt điều thô thay đổi theo mùa vụ, chất lượng hạt, kích cỡ, độ khô, tỷ lệ lép và tình hình thị trường. Bà con nên tham khảo giá tại nhiều điểm thu mua, hợp tác xã, cơ sở sơ chế trong vùng trước khi bán số lượng lớn.

Kênh tiêu thụ gồm thương lái, tổ hợp tác, hợp tác xã, nhà máy sơ chế và các cơ sở rang sấy. Muốn bán giá tốt cần thu hoạch đúng chín, phơi đạt độ khô, phân loại sạch và hạn chế lẫn tạp chất.

Tiềm năng kinh tế ổn định hơn khi trồng theo vùng tập trung, có liên kết đầu ra và áp dụng quy trình giảm tồn dư hóa chất. Không nên mở rộng ồ ạt chỉ vì giá cao một vụ; cần tính đất, nước, công thu hoạch, chi phí phân bón và rủi ro sâu bệnh.

Sai lầm thường gặp là trồng cây thực sinh không chọn lọc, mật độ quá dày và bỏ tỉa cành khiến vườn rậm, hoa ít, sâu bệnh tăng. Với cây điều kinh doanh, cần tạo tán thấp vừa phải, tỉa cành khô, cành sâu bệnh, cành đan chéo sau thu hoạch.

Không bón thừa đạm vào cuối mùa mưa vì cây ra lộc non nhiều, khó phân hóa mầm hoa và dễ bị bọ xít muỗi, thán thư. Nên tăng hữu cơ, kali, canxi, bo ở giai đoạn trước ra hoa và nuôi hạt theo kết quả đất nếu có điều kiện.

Vườn điều cần thông thoáng nhưng không trống trải trước gió mạnh. Ở vùng gió lớn nên trồng cây chắn gió phù hợp, giữ thảm cỏ thấp giữa hàng để giảm xói mòn nhưng phải làm sạch cỏ quanh gốc.

Quản lý sâu bệnh theo nguyên tắc thăm vườn sớm, phát hiện sớm, xử lý đúng thời điểm. Cây điều, đào lột hột cho hiệu quả lâu dài khi bà con ghi chép mùa ra hoa, lượng phân, năng suất từng lô để điều chỉnh chăm sóc qua các năm.