Cây mắc ca

Cây mắc ca có nguồn gốc từ Úc, hiện được trồng ở nhiều vùng cao của Việt Nam như Tây Nguyên, Tây Bắc và một số khu vực có khí hậu mát. Đây là cây ăn hạt lâu năm, tán rộng, bộ rễ nhạy cảm với úng nước nhưng chịu hạn khá hơn nhiều cây ăn quả khác khi đã trưởng thành.

Đặc điểm quan trọng của cây là cần nhiệt độ mát, chênh lệch ngày đêm rõ và có giai đoạn khô nhẹ để phân hóa mầm hoa. Hoa thường mọc thành chùm dài, tỷ lệ đậu quả tự nhiên không cao nên vườn cần có nhiều giống khác nhau để tăng thụ phấn chéo.

Giá trị kinh tế của hạt mắc ca nằm ở phần nhân giàu dầu, dùng làm thực phẩm, chế biến bánh kẹo và ép dầu. Cây bắt đầu cho thu bói sau khoảng 3-4 năm nếu trồng bằng cây ghép, năng suất ổn định hơn từ năm thứ 7 trở đi khi chăm sóc đúng kỹ thuật.

Tại Việt Nam, hiệu quả của vườn phụ thuộc rất lớn vào giống, độ cao, đất và đầu ra. Không nên trồng ồ ạt theo phong trào; cần khảo sát khí hậu, nguồn nước, khả năng sơ chế và hợp đồng tiêu thụ trước khi mở rộng diện tích.

Nên chọn cây ghép từ vườn ươm uy tín, có nguồn gốc giống rõ ràng, phù hợp với vùng trồng. Cây giống tốt cao khoảng 50-80 cm, thân mập, lá xanh dày, mắt ghép liền sẹo, không cong rễ, không sâu bệnh và không bị bó bầu quá lâu.

Vườn nên trồng tối thiểu 3-4 dòng giống có thời gian ra hoa tương thích để tăng thụ phấn chéo. Không nên trồng một giống duy nhất vì cây mắc ca có khả năng tự thụ thấp, dễ ra hoa nhiều nhưng đậu quả ít.

Trước khi trồng, đặt cây giống nơi râm mát 5-7 ngày để cây thích nghi. Tưới đủ ẩm bầu, cắt bỏ rễ xoắn nếu có, xé túi bầu nhẹ tay để không làm vỡ bầu đất và không lấp đất quá sâu qua vị trí cổ rễ.

Thời vụ trồng tốt nhất là đầu mùa mưa khi đất đã đủ ẩm nhưng chưa mưa kéo dài. Ở vùng chủ động tưới có thể trồng cuối mùa khô, song cần che nắng, giữ ẩm và chắn gió trong 1-2 tháng đầu.

Đất phù hợp là đất đỏ bazan, đất feralit hoặc đất thịt nhẹ đến trung bình, tầng canh tác sâu trên 70 cm, thoát nước tốt. Tránh đất sét nặng, đất trũng, nơi mực nước ngầm cao hoặc thường đọng nước sau mưa vì rễ rất dễ thối.

Độ pH thích hợp khoảng 5,0-6,5. Nếu đất quá chua cần bón vôi trước khi trồng 20-30 ngày, kết hợp phân hữu cơ hoai mục để cải thiện vi sinh và độ tơi xốp. Không bón vôi chung lúc với phân hữu cơ tươi hoặc phân chứa đạm để hạn chế thất thoát dinh dưỡng.

Hố trồng thường có kích thước 60 x 60 x 60 cm, nơi đất xấu có thể đào 80 x 80 x 80 cm. Mỗi hố trộn lớp đất mặt với 20-30 kg phân chuồng hoai, 0,5-1 kg lân nung chảy hoặc lân tự nhiên, 0,5-1 kg vôi tùy độ chua, sau đó lấp lại trước khi trồng.

Mật độ phổ biến 7 x 7 m, 8 x 6 m hoặc 8 x 8 m tùy giống, độ dốc và khả năng cơ giới. Trên đất dốc cần trồng theo đường đồng mức, làm băng cỏ giữ đất, có rãnh thoát nước và phủ gốc bằng cỏ khô để hạn chế xói mòn.

Giai đoạn mới trồng, cây cần ẩm đều nhưng không sũng nước. Trong 1 tháng đầu, tưới 2-3 lần mỗi tuần nếu không mưa, mỗi lần vừa đủ ẩm vùng bầu; sau mưa lớn phải kiểm tra thoát nước quanh gốc.

Từ tháng thứ 2 đến năm thứ 2, tưới theo thời tiết và độ ẩm đất. Mùa khô nên tưới 7-10 ngày/lần, kết hợp phủ gốc bằng cỏ khô, lá cây hoặc vật liệu hữu cơ để giảm bốc hơi và giữ hệ rễ mát.

Khi cây mắc ca bước vào giai đoạn kinh doanh, nước rất quan trọng lúc ra hoa, đậu quả và nuôi nhân. Thiếu nước kéo dài có thể làm rụng quả non, nhân lép; ngược lại úng nước dễ gây thối rễ, vàng lá và chết cành.

Ở vùng có mùa khô rõ, nên bố trí tưới nhỏ giọt hoặc tưới béc dưới tán để tiết kiệm nước. Không tưới phun mạnh lên hoa vào thời điểm nở rộ vì có thể làm rụng hoa, giảm hoạt động của côn trùng thụ phấn.

Quả mắc ca chín không thu bằng cách hái xanh hàng loạt mà chủ yếu nhặt quả rụng tự nhiên dưới tán. Khi vỏ xanh chuyển nâu, nứt nhẹ và quả rụng đều, cần thu gom 2-3 ngày/lần để tránh ẩm mốc, mọt và giảm chất lượng nhân.

Sau thu, cần tách vỏ xanh trong vòng 24-48 giờ. Không ủ quả thành đống dày, không phơi trực tiếp dưới nắng gắt khi hạt còn ẩm cao vì dễ nứt nhân, ôi dầu hoặc giảm màu sắc nhân.

Hạt sau tách vỏ xanh được hong nơi thoáng mát, sau đó sấy hoặc phơi nhẹ đến khi độ ẩm hạt còn khoảng 10-12% để bảo quản tạm. Nếu chế biến nhân, tiếp tục sấy hạ ẩm từ từ để nhân giòn, thơm và hạn chế nứt vỡ.

Bảo quản hạt trong bao thoáng, kê cao khỏi nền, nơi khô mát, tránh ánh nắng và mùi lạ. Cần phân loại hạt theo kích cỡ, loại bỏ hạt sâu, hạt nổi, hạt mốc để nâng giá trị bán.

Nhu cầu hạt mắc ca trong nước tăng nhờ xu hướng dùng thực phẩm dinh dưỡng, quà tặng và nguyên liệu chế biến. Tuy nhiên thị trường yêu cầu chất lượng ổn định, nhân sáng màu, tỷ lệ nhân cao và hạt được sơ chế đúng quy trình.

Giá bán thay đổi mạnh theo mùa vụ, chất lượng, kích cỡ hạt, độ ẩm và hình thức bán hạt tươi, hạt khô hay nhân. Nông dân nên xem giá tại địa phương, hợp tác xã và cơ sở thu mua trước khi đầu tư, không lấy giá cao nhất làm căn cứ tính lợi nhuận.

Kênh tiêu thụ phù hợp gồm hợp tác xã, cơ sở sơ chế, doanh nghiệp chế biến, cửa hàng nông sản và bán trực tiếp theo vùng nguyên liệu. Với cây mắc ca, liên kết đầu ra ngay từ đầu giúp giảm rủi ro vì hạt cần thiết bị sấy, tách vỏ và phân loại đạt chuẩn.

Tiềm năng kinh tế tốt ở vùng đúng khí hậu, có diện tích đủ lớn và quản lý vườn bài bản. Ngược lại, trồng sai vùng nóng thấp, đất úng hoặc giống không phù hợp sẽ chậm cho quả, năng suất thấp và khó thu hồi vốn.

Sai lầm thường gặp là chọn giống theo tin đồn, trồng đơn giống hoặc mua cây thực sinh không rõ nguồn gốc. Với cây mắc ca, chất lượng cây ghép và phối giống thụ phấn quyết định lớn đến năng suất sau này.

Không bón quá nhiều đạm trong mùa mưa vì cây dễ vọt đọt, tán rậm, sâu bệnh tăng và giảm phân hóa mầm hoa. Nên bón cân đối hữu cơ, lân, kali, canxi, magiê và bổ sung vi lượng theo biểu hiện lá hoặc kết quả phân tích đất.

Cần tạo tán sớm, giữ 1 thân chính khỏe, chọn cành cấp 1 phân bố đều, cắt bỏ cành mọc đứng, cành sâu bệnh, cành giao nhau trong tán. Vườn thông thoáng giúp hoa khô nhanh sau mưa, giảm nấm bệnh và thuận lợi thu gom quả.

Nên trồng cây chắn gió ở rìa vườn, nhất là vùng có gió Lào, gió mùa mạnh hoặc bão. Gió lớn làm gãy cành, rụng hoa và rụng quả non; nhưng vườn vẫn cần thông thoáng, không nên che kín làm tăng ẩm bệnh.