Cây mãng cầu (cây na)

Cây mãng cầu (cây na) là cây ăn trái nhiệt đới được trồng phổ biến ở nhiều vùng của Việt Nam, đặc biệt tại Đông Nam Bộ, Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và một số tỉnh miền Bắc có mùa đông không quá rét. Cây có khả năng chịu hạn khá, thích đất thoát nước và nắng nhiều.

Quả mãng cầu có thịt trắng, vị ngọt thơm, dễ tiêu thụ ở chợ truyền thống, vựa trái cây và kênh bán lẻ địa phương. Nếu chăm sóc tốt, cây ghép có thể cho trái sau 2-3 năm, năng suất ổn định từ năm thứ 4 trở đi.

Đặc điểm quan trọng của cây là rễ không chịu úng, tán cần thông thoáng và hoa thường cần điều kiện khô ráo để đậu trái tốt. Ở vùng mưa nhiều, nhà vườn phải chú ý thoát nước, tỉa cành và phòng bệnh thán thư, thối quả.

Cây mãng cầu (cây na) phù hợp với mô hình vườn hộ, trồng xen giai đoạn kiến thiết cơ bản hoặc canh tác chuyên canh. Muốn đạt hiệu quả kinh tế, cần chọn giống rõ nguồn gốc, quản lý ra hoa đồng đều và thu hoạch đúng độ chín.

Nên chọn cây ghép hoặc cây chiết từ vườn giống khỏe, đúng giống, không sâu bệnh. Cây giống tốt cao khoảng 40-80 cm, thân mập, lá xanh, bộ rễ phát triển, bầu không vỡ và mắt ghép liền chắc.

Nếu trồng bằng hạt, cần lấy hạt từ quả chín già, cây mẹ sai trái, chất lượng ngon. Tuy nhiên cây gieo hạt thường lâu cho trái và không đồng đều, chỉ nên dùng khi làm gốc ghép hoặc trồng quy mô nhỏ.

Trước khi trồng, đặt cây giống nơi râm mát 3-5 ngày để cây hồi sức. Cắt bỏ rễ xoắn, lá già, cành sâu bệnh; có thể nhúng bầu vào dung dịch nấm đối kháng hoặc chế phẩm sinh học để hạn chế nấm hại rễ.

Mật độ trồng phổ biến là 4 x 4 m hoặc 5 x 5 m tùy đất và cách tạo tán. Vùng đất tốt, cây phát triển mạnh nên trồng thưa để tán thông thoáng, giảm sâu bệnh và thuận tiện thu hoạch.

Cây mãng cầu (cây na) thích đất thịt nhẹ, đất pha cát, đất đỏ bazan hoặc đất đồi thoát nước tốt. Độ pH thích hợp khoảng 5,5-7,0; đất quá chua cần bón vôi trước khi trồng 20-30 ngày.

Đào hố kích thước 50 x 50 x 50 cm đến 60 x 60 x 60 cm. Mỗi hố trộn lớp đất mặt với 10-20 kg phân chuồng hoai, 0,5-1 kg vôi bột và một ít lân nung chảy hoặc lân khoáng, sau đó lấp mô cao hơn mặt đất 20-30 cm.

Ở vùng thấp hoặc đất nặng, cần lên luống, đào mương thoát nước và không để nước đọng quanh gốc sau mưa. Úng kéo dài dễ làm vàng lá, thối rễ, cây chậm lớn hoặc chết nhanh.

Sau trồng nên phủ gốc bằng rơm rạ, cỏ khô hoặc vật liệu hữu cơ sạch, cách cổ rễ 10-15 cm. Lớp phủ giúp giữ ẩm mùa khô, giảm cỏ dại và tăng hữu cơ cho đất khi phân hủy.

Giai đoạn mới trồng cần tưới nhẹ mỗi ngày hoặc cách ngày trong 2-3 tuần đầu, tùy thời tiết và độ ẩm đất. Không tưới xối mạnh vào gốc vì dễ làm lộ rễ, nghiêng cây và nén đất.

Khi cây đã bén rễ, tưới 2-3 lần mỗi tuần trong mùa khô, mỗi lần đủ ẩm vùng rễ. Mùa mưa cần ưu tiên thoát nước hơn là tưới, nhất là trên đất sét hoặc vườn trồng dày.

Trước khi xử lý ra hoa, nhiều nhà vườn giảm tưới một thời gian ngắn để cây phân hóa mầm hoa, sau đó tưới lại kết hợp bón phân để hoa ra đồng đều. Cách làm này cần theo dõi sức cây, không để cây suy kiệt hoặc rụng lá quá mức.

Giai đoạn nuôi trái, cây cần nước ổn định để trái lớn đều, ít nứt và chất lượng thịt tốt. Thiếu nước kéo dài làm trái nhỏ, nhiều hạt; tưới quá nhiều sau khô hạn dễ gây nứt trái và tăng bệnh thối quả.

Cây mãng cầu (cây na) thường thu hoạch khi quả nở gai, các mắt quả căng, vỏ chuyển xanh nhạt hoặc hơi vàng tùy giống. Không nên hái quá non vì quả khó chín, ăn nhạt và dễ sượng.

Thu hái vào sáng mát, dùng kéo cắt cuống, tránh kéo giật làm dập quả và gãy cành. Quả mãng cầu mềm, dễ trầy vỏ nên cần lót giấy, lá sạch hoặc vật liệu mềm khi xếp vào sọt.

Sau thu hoạch, phân loại theo kích cỡ, độ già, mẫu mã và loại bỏ quả sâu bệnh, nứt, dập. Có thể để quả nơi thoáng mát cho chín tự nhiên; tránh phơi nắng trực tiếp hoặc chất đống dày làm nóng và nhanh hỏng.

Nếu vận chuyển xa, nên thu khi quả vừa già tới, còn cứng, xếp một lớp hoặc ít lớp có đệm. Bảo quản ngắn ngày ở nơi mát, sạch, khô ráo sẽ giữ được mẫu mã và hạn chế nấm thối.

Nhu cầu tiêu thụ mãng cầu khá ổn định vì trái có vị ngọt, thơm, phù hợp ăn tươi và làm món tráng miệng. Thời điểm trái đẹp, ít dập, thu hoạch lệch vụ thường bán được giá tốt hơn chính vụ.

Giá bán thay đổi theo vùng, mùa vụ, kích cỡ và chất lượng trái. Nhà vườn nên tham khảo giá tại chợ đầu mối, vựa địa phương và thương lái trong khu vực trước khi quyết định thời điểm thu hoạch hàng loạt.

Kênh tiêu thụ phổ biến gồm bán cho thương lái, vựa trái cây, chợ truyền thống, cửa hàng nông sản và bán trực tiếp tại vườn. Với vườn có sản lượng lớn, cần thống nhất quy cách phân loại để tránh bị ép giá do hàng không đồng đều.

Cây mãng cầu (cây na) có tiềm năng kinh tế tốt ở vùng khô, đất thoát nước, chi phí đầu tư không quá cao. Tuy vậy, đầu ra phụ thuộc nhiều vào mẫu mã quả, tỷ lệ trái loại 1 và khả năng rải vụ nên người trồng cần ghi chép sản lượng, chi phí và lịch chăm sóc.

Sai lầm thường gặp là trồng nơi trũng, tưới nhiều và không làm mương thoát nước. Với cây mãng cầu (cây na), thừa nước thường gây hại nặng hơn thiếu nước, đặc biệt trong mùa mưa kéo dài.

Nên tỉa cành sau thu hoạch, bỏ cành sâu bệnh, cành trong tán, cành vượt và cành sát đất. Tán thông thoáng giúp ánh sáng vào đều, hoa đậu tốt hơn và giảm bệnh trên lá, hoa, trái.

Không bón quá nhiều đạm khi cây chuẩn bị ra hoa hoặc đang nuôi trái vì dễ làm cây ra lá mạnh, rụng hoa, trái mềm và sâu bệnh tăng. Cần cân đối hữu cơ, đạm, lân, kali, canxi và vi lượng theo tuổi cây.

Bao trái khi quả bằng ngón tay cái đến quả trứng gà giúp giảm ruồi đục quả, rệp sáp và trầy xước. Trước khi bao phải kiểm tra sâu bệnh, tỉa bớt quả dị dạng và giữ lại số quả phù hợp với sức cây.