Cây nha đam lô hội dễ trồng, chịu hạn tốt, phù hợp nhiều vùng khí hậu Việt Nam. Muốn lá dày, ít thối cần đất thoát nước, tưới vừa và bón hữu cơ cân đối.
Cây nha đam lô hội là cây mọng nước, có nguồn gốc từ vùng khô nóng, hiện được trồng phổ biến ở Việt Nam để lấy gel trong lá, làm thực phẩm, mỹ phẩm và dược liệu dân gian. Cây có bẹ lá dày, mép có gai nhỏ, rễ chùm nông nên rất sợ úng nhưng chịu hạn khá tốt.
Ở Việt Nam, nha đam phát triển tốt tại các vùng nắng nhiều, đất nhẹ, thoát nước như duyên hải Nam Trung Bộ, Đông Nam Bộ, Tây Nguyên và các khu đất cao ráo ở miền Bắc. Cây cũng trồng được trong chậu, thùng xốp hoặc vườn hộ nếu bảo đảm nhiều nắng và không đọng nước.
Giá trị kinh tế của nha đam nằm ở phần lá tươi có khối lượng lớn, thịt gel trong, ít xơ và ít đắng. Cây cho thu hoạch nhiều lứa, chi phí chăm sóc không quá cao, phù hợp hộ gia đình, trang trại nhỏ và mô hình xen canh ở đất khô hạn.
Nha đam là cây dễ sống nhưng không nên chăm theo kiểu cây rau ăn lá. Tưới quá nhiều, bón đạm mạnh hoặc trồng đất bí sẽ làm lá mềm, thối gốc, giảm chất lượng gel và khó bảo quản sau thu hoạch.
Nên chọn giống từ cây mẹ khỏe, lá dày, màu xanh tươi, không có đốm thối, không bị rệp sáp hoặc nấm gốc. Cây con tốt cao khoảng 15-25 cm, có 4-6 lá thật, rễ trắng ngà, gốc chắc và không dập nát.
Nha đam thường nhân giống bằng chồi con tách từ cây mẹ. Khi tách, dùng dao sạch cắt sát gốc chồi, giữ lại một phần rễ nếu có; sau đó để nơi râm mát 1-2 ngày cho vết cắt se lại rồi mới trồng để giảm thối nhũn.
Nếu cây giống vận chuyển xa, cần loại bỏ lá dập, rễ đen và phần gốc bị mềm. Có thể nhúng nhanh gốc vào nước vôi trong loãng hoặc dung dịch chế phẩm sinh học đối kháng nấm, sau đó hong khô trước khi xuống giống.
Không nên lấy giống từ ruộng đã bị thối gốc, đốm lá nặng hoặc cây mẹ già cỗi cho lá mỏng. Trồng đồng loạt bằng cây giống tương đối cùng cỡ sẽ giúp ruộng phát triển đều, dễ chăm sóc và thu hoạch đồng đều.
Nha đam thích đất tơi xốp, thoát nước nhanh như đất cát pha, đất thịt nhẹ hoặc đất đỏ bazan đã cải tạo. Độ pH phù hợp khoảng 6,0-7,5; đất quá chua cần bón vôi trước khi trồng 10-15 ngày để hạ phèn, hạn chế nấm bệnh.
Đất trồng cần cày xới kỹ, nhặt sạch cỏ và tàn dư cây bệnh. Mỗi 1.000 m² có thể bón lót khoảng 1,5-2,5 tấn phân chuồng hoai mục hoặc phân hữu cơ ủ chín, kết hợp 40-60 kg vôi bột nếu đất chua hoặc đã trồng nhiều vụ.
Lên luống cao 20-30 cm, mặt luống rộng 1,0-1,2 m, rãnh sâu để thoát nước khi mưa lớn. Ở vùng mưa nhiều hoặc đất nặng, nên tăng chiều cao luống, trộn thêm trấu hun, xơ dừa đã xử lý hoặc cát sạch để đất thoáng hơn.
Mật độ phổ biến là hàng cách hàng 40-50 cm, cây cách cây 35-45 cm tùy giống và mục đích thu lá. Khi trồng đặt cây thẳng, lấp đất vừa kín cổ rễ, không vùi sâu vào nách lá vì dễ gây thối gốc.
| Sâu bệnh | Triệu chứng | Cách phòng trị |
|---|---|---|
| Gốc cây mềm, sẫm màu, lá ngoài vàng rồi rũ xuống. Khi nhổ lên thấy rễ nâu đen, có mùi hôi, bệnh thường nặng sau mưa kéo dài hoặc tưới quá nhiều. | Phòng chính bằng luống cao, đất thoát nước và không vùi sâu cổ cây khi trồng. Nhổ bỏ cây bệnh nặng, đem tiêu hủy xa ruộng, rắc vôi bột vào hố bệnh và phơi đất. Ngưng tưới vài ngày nếu đất đang ướt, khơi rãnh cho thoát nước. Có thể bổ sung chế phẩm sinh học đối kháng nấm vào đất theo liều khuyến cáo chung. |
| Trên lá xuất hiện các đốm tròn hoặc dài màu nâu, xám, về sau lõm nhẹ và lan rộng. Lá bị nặng giảm giá trị thương phẩm, vết bệnh dễ xuất hiện khi ruộng ẩm, rậm rạp. | Tỉa bỏ lá bệnh nặng và lá già sát đất để ruộng thông thoáng. Tránh tưới phun lên lá vào chiều tối, giảm mật độ quá dày và làm sạch cỏ. Sau mưa kéo dài có thể rắc vôi ở rãnh, tăng thoát nước và dùng chế phẩm sinh học phòng nấm. Không dùng lá bệnh làm giống. |
| Rệp bám ở kẽ lá, gốc lá hoặc mặt dưới lá, có lớp bột trắng như bông. Cây bị hại sinh trưởng chậm, lá méo, vàng và dễ phát sinh nấm bồ hóng. | Kiểm tra kỹ nách lá vì rệp thường ẩn sâu, đặc biệt vào mùa khô. Dùng khăn ẩm, bàn chải mềm hoặc vòi nước áp lực vừa để loại bỏ ổ rệp nhỏ. Cắt bỏ lá bị nặng, vệ sinh cỏ dại quanh ruộng và hạn chế kiến mang rệp. Có thể phun dung dịch xà phòng nông nghiệp hoặc dầu khoáng nồng độ thấp vào chiều mát, phun kỹ kẽ lá. |
| Lá non và mép lá bị cắn khuyết, có vệt nhớt bóng trên mặt đất hoặc trên lá. Gây hại mạnh vào mùa mưa, nơi ẩm rậm và nhiều tàn dư hữu cơ. | Dọn sạch cỏ, lá mục, vật che ẩm quanh luống để giảm nơi trú ẩn. Bắt thủ công vào chiều tối hoặc sáng sớm, đặt bẫy bằng lá rau, vỏ trái cây rồi thu gom. Rắc vôi bột mỏng quanh rãnh khi trời khô để hạn chế sên bò vào luống. Không để phân hữu cơ chưa hoai gần gốc vì thu hút ốc sên. |
| Mặt lá có chấm vàng li ti, lá xỉn màu, khô đầu và có thể thấy tơ mịn khi mật số cao. Bệnh hại thường nặng trong thời tiết khô nóng, ruộng thiếu ẩm không khí. | Giữ ruộng thông thoáng nhưng không để cây khô hạn kéo dài trong mùa nắng. Phun nước mạnh vừa lên mặt dưới lá vào sáng sớm để rửa bớt nhện khi mật số thấp. Tỉa bỏ lá già bị nặng, không để cỏ dại làm nơi trú ẩn. Có thể dùng chế phẩm sinh học nguồn gốc thảo mộc hoặc dầu khoáng nồng độ thấp, phun lặp lại sau 5-7 ngày nếu còn nhện. |
Sau trồng 7-10 ngày đầu, tưới nhẹ để giữ ẩm vừa phải quanh vùng rễ, không tưới đẫm liên tục. Nếu trời nắng gắt, có thể che nhẹ 3-5 ngày đầu để cây hồi xanh, sau đó tháo che dần cho cây quen nắng.
Giai đoạn cây sinh trưởng, tưới 2-3 lần mỗi tuần vào mùa khô, mỗi lần đủ ẩm đất mặt 10-15 cm. Vào mùa mưa chỉ tưới khi đất thật khô, đồng thời khơi rãnh thoát nước ngay sau mưa lớn.
Khi cây đã lớn và chuẩn bị thu lá, giảm tưới quá nhiều để lá chắc, gel đặc hơn và hạn chế nứt, thối bẹ. Thiếu nước kéo dài làm lá mỏng, đầu lá khô; thừa nước làm lá mềm, gốc sẫm màu và có mùi hôi.
Tốt nhất tưới vào sáng sớm hoặc chiều mát, tránh tưới lên nách lá vào buổi tối. Với diện tích lớn, tưới nhỏ giọt hoặc tưới rãnh nhẹ sẽ an toàn hơn tưới phun mưa vì giảm ẩm trên lá và hạn chế bệnh nấm.
Nha đam thường bắt đầu thu lá sau 8-12 tháng trồng, tùy giống, đất và chế độ chăm sóc. Lá đạt thu hoạch thường dài 35-50 cm, dày, căng, màu xanh tươi, lấy từ các lá ngoài cùng sát gốc trước, không cắt lá non ở giữa.
Dùng dao sạch, sắc cắt sát gốc lá theo hướng nghiêng để hạn chế đọng nước ở vết cắt. Mỗi lần chỉ nên thu 2-4 lá/cây, giữ lại đủ lá trung tâm cho cây tiếp tục quang hợp và ra lá mới.
Sau thu hoạch, dựng lá đứng 10-20 phút để nhựa vàng chảy bớt, giúp giảm vị đắng khi sơ chế. Không phơi nắng trực tiếp vì lá dễ mất nước, héo và giảm chất lượng gel.
Lá tươi nên xếp nhẹ trong sọt thoáng, lót vật liệu mềm, tránh đè nén làm dập. Nếu chưa chế biến ngay, bảo quản nơi mát, sạch, thông gió; thời gian để càng ngắn thì gel càng trong và chất lượng càng tốt.
Sai lầm thường gặp nhất là tưới nhiều vì nghĩ cây cần nước để lá to. Nha đam là cây mọng nước, chỉ cần ẩm vừa; nếu đất còn ướt mà tiếp tục tưới sẽ rất dễ thối rễ và thối gốc.
Không bón nhiều đạm hoặc phân tươi. Đạm quá cao làm lá xanh mềm, dễ sâu bệnh, gel loãng; phân tươi sinh nhiệt, mang mầm bệnh và làm cháy rễ non.
Cần làm cỏ định kỳ nhưng tránh xới sâu sát gốc vì rễ nha đam nông. Có thể phủ gốc bằng rơm khô, trấu hoặc cỏ khô sạch vào mùa nắng để giữ ẩm, nhưng không phủ kín cổ cây.
Sau mưa kéo dài, cần kiểm tra ngay các cây có gốc mềm, lá vàng, mùi hôi để nhổ bỏ hoặc cách ly. Ruộng thông thoáng, luống cao, cây giống sạch bệnh là biện pháp quan trọng hơn phun xử lý khi bệnh đã nặng.
Cây trồng nên tham khảo thêm: Cây Đinh Lăng