Cây quýt

Cây quýt là nhóm cây có múi được trồng lâu đời ở Việt Nam, thích hợp từ vùng trung du, miền núi phía Bắc đến đồng bằng sông Cửu Long nếu có đất thoát nước và nguồn tưới ổn định. Cây cho trái có vị ngọt thanh, mùi thơm, dễ bán vào dịp lễ Tết và mùa tiêu dùng trái cây tươi.

Đặc điểm của cây là thân gỗ nhỏ, tán tròn, lá xanh quanh năm, rễ ăn nông đến trung bình nên rất nhạy với úng nước. Hoa thường ra theo đợt sau thời kỳ khô hạn hoặc sau khi cây được xử lý dinh dưỡng, trái phát triển trong nhiều tháng tùy giống và điều kiện thời tiết.

Giá trị kinh tế của Cây quýt đến từ khả năng cho thu hoạch nhiều năm, nhu cầu thị trường ổn định và có thể bán theo trái tươi, trái chọn loại hoặc cung cấp cho sơ chế. Vườn chăm tốt thường bắt đầu cho thu từ năm thứ 2-3 sau trồng, năng suất tăng mạnh khi cây vào giai đoạn kinh doanh ổn định.

Tuy nhiên, cây có múi nói chung dễ gặp bệnh vàng lá, thối rễ, loét và sâu vẽ bùa nếu vườn rậm, ẩm kéo dài hoặc dùng giống không rõ nguồn gốc. Muốn trồng bền vững, nông dân cần chú trọng giống sạch bệnh, mô cao, thoát nước, tỉa cành và quản lý sâu bệnh tổng hợp ngay từ đầu.

Nên chọn cây giống ghép khỏe, có nguồn gốc rõ ràng, đúng giống theo nhu cầu thị trường địa phương. Cây đạt tiêu chuẩn thường cao 40-70 cm, thân thẳng, lá xanh, không cong queo, không có vết loét, không vàng lá loang lổ và bộ rễ phát triển trong bầu.

Với Cây quýt, ưu tiên cây ghép trên gốc ghép khỏe, chịu úng và thích nghi đất địa phương. Không nên ham cây giống quá lớn nhưng rễ bị xoắn trong bầu, vì sau trồng cây chậm hồi, dễ nghẹt rễ và sinh trưởng kém.

Trước khi trồng, đặt cây nơi râm mát 2-3 ngày, tưới giữ ẩm vừa phải. Có thể cắt bỏ lá già, cành sâu bệnh và rễ thò ra ngoài bầu; khi trồng phải tháo bỏ túi bầu nhẹ tay, giữ nguyên đất quanh rễ để hạn chế đứt rễ non.

Nếu trồng diện tích lớn, nên trồng thử một số cây trong điều kiện vườn 1 vụ để đánh giá khả năng sinh trưởng, chất lượng trái và thời vụ thu hoạch. Chọn giống cần gắn với đầu ra: trái dễ bóc vỏ, ngọt, màu đẹp, ít hạt và có thời điểm bán phù hợp nhu cầu thị trường.

Đất trồng phù hợp là đất thịt nhẹ, đất phù sa, đất đỏ bazan hoặc đất pha cát giàu hữu cơ, tầng canh tác sâu trên 60 cm và thoát nước tốt. Cây quýt không chịu ngập úng kéo dài; nếu nước đọng quanh gốc quá 1-2 ngày, rễ dễ thối và cây suy nhanh.

Độ pH thích hợp khoảng 5,5-6,5. Đất chua cần bón vôi trước khi trồng 20-30 ngày, kết hợp phân chuồng hoai, phân hữu cơ ủ mục và vật liệu cải tạo như trấu hun, xơ dừa hoai hoặc phân xanh để tăng tơi xốp.

Ở vùng thấp, nên lên mô hoặc liếp cao 40-80 cm, rộng tùy mật độ trồng, có mương thoát nước rõ ràng. Ở vùng đồi, cần trồng theo đường đồng mức, làm bồn giữ nước mùa khô nhưng vẫn phải có rãnh thoát khi mưa lớn.

Hố trồng thường rộng 60 x 60 x 60 cm hoặc lớn hơn với đất xấu. Mỗi hố trộn lớp đất mặt với 20-30 kg phân chuồng hoai, 0,5-1 kg vôi và một lượng lân nung chảy hoặc lân tự nhiên phù hợp, sau đó lấp hố trước trồng 15-30 ngày để phân hoai và giảm nóng rễ.

Sau trồng, tưới nhẹ mỗi ngày hoặc cách ngày trong 2-3 tuần đầu, tùy thời tiết và độ ẩm đất. Mục tiêu là giữ ẩm quanh bầu rễ nhưng không làm bồn lầy, vì rễ non của Cây quýt rất dễ bị thiếu oxy khi đất bí nước.

Giai đoạn kiến thiết cơ bản, tưới 2-3 lần/tuần vào mùa khô, kết hợp phủ gốc bằng rơm, cỏ khô hoặc vật liệu hữu cơ cách gốc 10-15 cm. Khi mưa nhiều, cần tháo nước nhanh, xới phá váng mặt đất và hạn chế tưới bổ sung.

Trước ra hoa, nhiều nhà vườn áp dụng siết nước nhẹ 2-4 tuần tùy sức cây và loại đất, sau đó tưới lại từ từ để kích thích ra đọt hoa đồng loạt. Không siết nước trên cây yếu, cây mới phục hồi sau bệnh hoặc đất quá khô nứt vì dễ làm rụng lá, khô cành.

Giai đoạn nuôi trái, nước phải ổn định để trái lớn đều, mọng nước và hạn chế nứt trái. Nếu gặp nắng nóng kéo dài, nên tưới vào sáng sớm hoặc chiều mát; tránh tưới ào ạt sau thời gian khô hạn nặng vì trái có thể bị nứt do hút nước đột ngột.

Thu hoạch khi vỏ trái chuyển màu đặc trưng của giống, tép mọng, vị ngọt đạt yêu cầu và cuống còn tươi. Không nên hái quá non vì trái chua, nhanh héo; cũng không để quá chín lâu trên cây vì giảm thời gian bảo quản và ảnh hưởng đợt ra hoa sau.

Nên thu vào ngày khô ráo, sáng mát hoặc chiều mát, dùng kéo cắt cuống để tránh giật rách vỏ. Trái Cây quýt sau thu cần đặt nhẹ vào giỏ lót mềm, không đổ từ trên cao và không chất quá dày làm dập vỏ.

Sau thu hoạch, phân loại theo kích cỡ, màu vỏ, độ đồng đều và loại bỏ trái sâu bệnh, trầy xước. Có thể lau sạch bụi bằng khăn khô mềm, để nơi thoáng mát cho ráo nhựa cuống trước khi đóng thùng.

Bảo quản ở nơi mát, khô, thông thoáng, tránh nắng trực tiếp và tránh để chung với hàng có mùi mạnh. Nếu vận chuyển xa, cần dùng bao bì thoáng, có lớp đệm, xếp cuống quay lên hoặc theo lớp ổn định để giảm va đập.

Nhu cầu tiêu thụ quýt tại Việt Nam khá ổn định, đặc biệt vào mùa cuối năm, dịp Tết và thời điểm trái cây có múi được ưa chuộng. Người mua thường ưu tiên trái ngọt, vỏ đẹp, dễ bóc, đồng đều kích cỡ và có thông tin canh tác an toàn.

Giá bán biến động mạnh theo mùa vụ, chất lượng trái, vùng trồng và sản lượng cùng thời điểm. Vườn Cây quýt có trái đẹp, thu hoạch lệch vụ hoặc đạt tiêu chuẩn an toàn thường dễ thương lượng giá tốt hơn so với trái xô không phân loại.

Kênh tiêu thụ gồm thương lái tại vườn, chợ đầu mối, cửa hàng trái cây, bếp ăn, hợp tác xã và bán lẻ trực tiếp. Với diện tích lớn, nên liên kết nhóm hộ để đồng đều quy trình, có sản lượng ổn định và giảm rủi ro bị ép giá khi vào chính vụ.

Tiềm năng kinh tế tốt nhưng đầu ra không nên chỉ phụ thuộc một thương lái. Nông dân cần ghi chép chi phí, lịch bón phân, phun phòng, sản lượng từng lứa và dự kiến thời điểm thu để chủ động chào hàng, phân loại sản phẩm và tính hiệu quả thực tế.

Sai lầm thường gặp là trồng trên đất thấp nhưng không lên mô, khiến mùa mưa vườn úng và bệnh thối rễ bùng phát. Với Cây quýt, thoát nước quan trọng không kém bón phân; vườn phải có mương, bồn cao và mặt đất tơi thoáng.

Không bón quá nhiều đạm, nhất là giai đoạn trước ra hoa và nuôi trái. Thừa đạm làm cây ra đọt non liên tục, sâu vẽ bùa và rầy chổng cánh dễ phát triển, trái vỏ dày, chậm lên màu và giảm độ ngọt.

Tỉa cành sau thu hoạch là việc bắt buộc để vườn thông thoáng. Cần loại bỏ cành sâu bệnh, cành trong tán, cành vượt và cành sát đất; sau tỉa nên vệ sinh vườn, gom lá trái bệnh ra khỏi khu trồng để giảm nguồn lây.

Nên quản lý cỏ theo hướng giữ thảm thấp giữa hàng và làm sạch quanh gốc vừa phải. Không cuốc xới sâu sát gốc vì rễ cây có múi phân bố nông, dễ bị đứt rễ, tạo cửa ngõ cho nấm bệnh xâm nhập.