Cách Thủ đô Hà Nội khoảng 75km, Vườn Quốc gia Tam Đảo được xem là một trong những khu rừng đặc dụng có giá trị đa dạng sinh học cao của Việt Nam. Không chỉ là 'kho dự trữ' nguồn gen động, thực vật quý hiếm, nơi đây còn được nhìn nhận như 'hạt nhân' cho định hướng phát triển kinh tế xanh, bền vững của ba tỉnh Phú Thọ, Tuyên Quang và Thái Nguyên.
Nhân ngày Quốc tế Đa dạng sinh học (22/5), TS. Vương Tiến Mạnh - Phó Giám đốc Vườn Quốc gia Tam Đảo đã chia sẻ về công tác bảo tồn, quản lý rừng, chuyển đổi số trong lâm nghiệp và vai trò liên kết vùng trong bảo vệ hệ sinh thái đặc biệt này.
Kho dự trữ nguồn gen quý của miền Bắc
Vườn Quốc gia Tam Đảo là một trong những khu rừng đặc dụng lớn nhất miền Bắc, nổi bật bởi cảnh quan thiên nhiên hoang sơ, kỳ vĩ, khí hậu trong lành, mát mẻ và hệ động, thực vật phong phú. Theo TS. Vương Tiến Mạnh, chính sự kết hợp giữa địa hình núi cao, các dạng rừng khác nhau và điều kiện tiểu khí hậu đã tạo nên một không gian cư trú đặc biệt cho nhiều loài hoang dã.
Vườn có diện tích trên 32.000 ha, địa hình núi cao với trên 20 đỉnh cao hơn 1.000m so với mặt nước biển. Dãy núi Tam Đảo dài khoảng 80km, chạy theo hướng Đông Bắc đến Tây Nam, địa hình bị chia cắt mạnh, có nhiều con suối. Những yếu tố này hình thành các sinh cảnh đa dạng, từ rừng lá kim đến rừng hỗn giao, tạo điều kiện cho các loài động vật, thực vật tồn tại và phát triển.
Hiện Vườn Quốc gia Tam Đảo ghi nhận khoảng 1.300 loại thực vật. Theo báo cáo của các tổ chức khoa học, khu vực này có nhiều loài động vật quý hiếm, trong đó có các loài thú như mèo rừng, chồn, dơi, các loài thú móng guốc; nhóm chim ăn thịt, đuôi cụt, khiếu mỏ vẹt, các loài cú; bò sát như rắn hổ mang chúa, rồng đất; lưỡng cư như các loài ếch cây, ếch bám đá, ếch xanh.
Hệ thực vật của Tam Đảo cũng có nhiều loài giá trị. Các loại gỗ quý hiếm như đinh, lim, sến, táu cùng các loài cây thuốc quý như trà hoa vàng, nhiều loài thân thảo, lan hài Tam Đảo, hài đuôi công cho thấy vai trò quan trọng của vườn trong bảo tồn nguồn gen. Các nghiên cứu gần đây do Vườn Quốc gia Tam Đảo và các viện nghiên cứu thực hiện đã ghi nhận bằng hình ảnh sự tồn tại của nhiều loài tại đây, củng cố nhận định Tam Đảo là nơi cư trú và lưu giữ giá trị đa dạng sinh học cao của vùng Đông Bắc Bộ.
Bảo vệ nguyên trạng hệ sinh thái, tăng giám sát đa dạng sinh học
Trong những năm qua, Vườn Quốc gia Tam Đảo tập trung vào quản lý, bảo vệ nguyên trạng hệ sinh thái, từ rừng lá kim đến rừng hỗn giao. Theo lãnh đạo vườn, tuần tra bảo vệ rừng là nhiệm vụ ưu tiên. Hiện các trạm kiểm lâm được bố trí xung quanh vườn, hằng năm thực hiện hàng nghìn lượt tuần tra, bảo vệ và từng bước áp dụng công nghệ thông tin trong quản lý rừng cũng như giám sát đa dạng sinh học.
Song song với lực lượng tại chỗ, Vườn Quốc gia Tam Đảo phối hợp với các trung tâm, viện nghiên cứu khoa học để xây dựng, thực hiện các chuyên đề đánh giá về loài dơi, côn trùng, các loài cây thuốc. Vườn cũng tự triển khai các chương trình giám sát động vật hoang dã. Cách tiếp cận được xác định là vừa bảo tồn, vừa giám sát đa dạng sinh học, từ đó đưa ra biện pháp quản lý phù hợp và định hướng phát triển nguồn gen.
Một nội dung khác được chú trọng là phối hợp với các trung tâm cứu hộ để phục hồi quần thể động vật, thực vật hoang dã. Những quần thể từng hiện diện trong khu vực được tiếp tục phục hồi, tái tạo nhằm cân bằng hệ sinh thái và từng bước khôi phục trạng thái gần với rừng tự nhiên trước đây. Đây là hướng đi cần sự kiên trì, bởi bảo tồn đa dạng sinh học không chỉ là giữ rừng, mà còn là duy trì các mối liên kết sinh thái giữa loài, sinh cảnh và cộng đồng dân cư xung quanh.
Chuyển đổi số với mô hình trạm kiểm lâm thông minh
Trong bối cảnh công nghệ ngày càng có vai trò lớn trong bảo tồn, Vườn Quốc gia Tam Đảo đang nghiên cứu, đề xuất áp dụng mô hình 'trạm kiểm lâm thông minh'. Theo TS. Vương Tiến Mạnh, việc sử dụng thiết bị điện tử hiện đại giúp giám sát đa dạng sinh học, ghi nhận các biến động trong rừng để kịp thời lập phương án bảo vệ, xử lý.
Chẳng hạn, khi thiết bị ghi nhận một khu vực xảy ra nhiều biến động, Vườn có thể tăng cường lực lượng kiểm lâm, đồng thời phối hợp với chính quyền địa phương để giải quyết. Cách làm này giúp hoạt động quản lý không chỉ dựa vào tuần tra truyền thống, mà có thêm dữ liệu phục vụ đánh giá, cảnh báo và ra quyết định.
Ngoài mô hình trạm kiểm lâm thông minh, Vườn Quốc gia Tam Đảo còn ứng dụng thiết bị bay không người lái, thiết bị giám sát đa dạng sinh học và theo dõi biến đổi cảnh quan rừng theo từng năm. Các công cụ này hỗ trợ chống xâm lấn, chống chặt phá rừng, đồng thời phục vụ phòng cháy chữa cháy rừng nhờ khả năng phát hiện sớm các điểm cháy để huy động lực lượng ngăn chặn kịp thời.
Đặc biệt, công nghệ bẫy ảnh đang được áp dụng để giám sát đa dạng sinh học tại nhiều khu vực theo các tuyến điều tra. Sau khi có kết quả quan sát, Vườn sẽ tăng cường lực lượng, tập trung quản lý và bố trí bảo vệ tại những nơi xuất hiện nhiều loài động vật quý hiếm. Cùng với đó là công tác tuyên truyền cho người dân địa phương, nhằm hình thành sự đồng thuận trong bảo tồn các loài hoang dã.
Liên kết vùng và sinh kế vùng đệm
Vườn Quốc gia Tam Đảo trực thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường, nằm ở vị trí giáp ranh với ba địa phương là Phú Thọ, Tuyên Quang và Thái Nguyên. Vì vậy, phối hợp liên ngành, liên vùng được xem là yêu cầu then chốt trong quản lý, bảo vệ và phát triển rừng. Vườn đã phối hợp với các cấp chính quyền sở tại ký cam kết trong quản lý, bảo vệ rừng và phòng cháy chữa cháy rừng. Khi có tình huống khẩn cấp, lực lượng từ các địa phương có thể được huy động để hỗ trợ.
Bên cạnh đó, Vườn Quốc gia Tam Đảo thực hiện giao khoán bảo vệ rừng với người dân địa phương. Hằng năm, đơn vị giao khoán trung bình khoảng từ 5.000 - 10.000ha rừng cho cộng đồng địa phương cùng quản lý. Cách làm này vừa tạo sinh kế, tăng thu nhập cho người dân, vừa nâng cao nhận thức về bảo vệ rừng và bảo vệ nguồn nước.
Việc thực thi pháp luật trong lĩnh vực lâm nghiệp cũng đòi hỏi sự phối hợp thường xuyên giữa Vườn Quốc gia Tam Đảo, lực lượng kiểm lâm địa phương và chính quyền cơ sở. Là đơn vị sự nghiệp đóng trên địa bàn, Vườn cần sự hỗ trợ của các lực lượng sở tại trong phát hiện, xử lý các vi phạm về lâm luật theo quy định của pháp luật.
Ở vùng đệm, sinh kế của người dân gắn chặt với rừng và nguồn nước từ núi Tam Đảo. Hiện quanh Tam Đảo có khoảng 200 nghìn người dân sinh sống tại các xã vùng đệm. Vườn đã triển khai một số chương trình áp dụng khoa học công nghệ, nghiên cứu chuyển giao, trong đó có phát triển các loài dược liệu và mô hình trồng cây thuốc phục vụ người dân địa phương, đồng bào sống ở vùng đệm.
Theo lãnh đạo Vườn, khi rừng Tam Đảo được bảo vệ, người dân không chỉ hưởng lợi từ nguồn nước, nguồn gen quý phục vụ phát triển nông nghiệp và cây dược liệu, mà còn có cơ hội từ du lịch cộng đồng, từ cảnh quan nguyên vẹn và giá trị đa dạng sinh học của Vườn Quốc gia Tam Đảo. Vì thế, bảo tồn rừng cần đi cùng sinh kế bền vững để người dân trở thành chủ thể đồng hành trong bảo vệ tài nguyên.
Hướng tới thêm nguồn lực bảo tồn quốc tế
Trong thời gian tới, Ban quản lý Vườn Quốc gia Tam Đảo tiếp tục phối hợp với các tổ chức để xây dựng ý tưởng, dự án quản lý và bảo vệ vườn. Hiện Vườn đang phối hợp với tổ chức WWF xây dựng một dự án quản lý rừng và bảo tồn, bồi hoàn nguồn nước của Tam Đảo. Các nhà tài trợ đã đồng ý về mặt nguyên tắc, Vườn đang hoàn thiện đề cương đề xuất dự án và kỳ vọng có thêm nguồn lực để bảo tồn tính nguyên vẹn của hệ sinh thái Tam Đảo.
Vườn cũng đang phối hợp với Trung tâm cứu hộ Gấu Tam Đảo trong công tác cứu hộ gấu và tuyên truyền bảo vệ, bảo tồn các loài hoang dã khác. Đây là hoạt động có ý nghĩa trong việc nâng cao nhận thức cộng đồng, nhất là khi bảo tồn động vật hoang dã cần sự thay đổi từ cả quản lý nhà nước, các tổ chức chuyên môn và hành vi của người dân.
Với giá trị đa dạng sinh học đã được ghi nhận, cùng định hướng quản lý dựa trên liên kết vùng, khoa học công nghệ và sinh kế vùng đệm, Vườn Quốc gia Tam Đảo đang khẳng định vai trò 'hạt nhân xanh' của khu vực. Nỗ lực bảo vệ hệ sinh thái này không chỉ phục vụ mục tiêu bảo tồn, mà còn góp phần tạo nền tảng cho phát triển kinh tế xanh, bền vững của Phú Thọ, Tuyên Quang và Thái Nguyên.
