Gần 4 năm sau thời điểm suy thoái nghiêm trọng vào năm 2022, hệ sinh thái rạn san hô tại Khu bảo tồn biển Hòn Mun, vịnh Nha Trang, đang phát đi những tín hiệu phục hồi đáng mừng. Những mảng san hô non xuất hiện trở lại trên nền đáy, cùng sự hiện diện dày hơn của cá rạn và nhiều loài động vật đáy, cho thấy môi trường biển nơi đây đang từng bước ổn định.
Theo ghi nhận từ các đợt khảo sát thực địa gần đây của Phòng Bảo tồn thuộc Ban Quản lý vịnh Nha Trang, Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Khánh Hòa, độ phủ san hô sống tại Khu bảo tồn biển Hòn Mun đã có chuyển biến rõ rệt. Đây là cơ sở quan trọng để cơ quan quản lý tiếp tục đánh giá khoa học, đồng thời duy trì những biện pháp bảo vệ nghiêm ngặt nhằm giúp hệ sinh thái tự tái tạo bền vững.
Những mầm sống trở lại dưới đáy đại dương
Trong giai đoạn năm 2022, nhiều khu vực rạn san hô tại Hòn Mun từng ghi nhận độ phủ suy giảm mạnh. Có nơi nền đáy chỉ còn lại đá vụn và san hô chết, phản ánh mức độ tổn thương nặng nề của một hệ sinh thái vốn được xem là điểm lõi về đa dạng sinh học biển của vịnh Nha Trang. Vì vậy, những kết quả khảo sát mới đây được nhìn nhận là tín hiệu rất quan trọng.
Nhân viên Phòng Bảo tồn cho biết, khác với thực trạng trước đây, nền đáy tại nhiều điểm khảo sát đã xuất hiện nhiều tập đoàn san hô non với tỷ lệ sống cao. Quá trình sinh sản tự nhiên của san hô cũng hoạt động ổn định trở lại. Điều này cho thấy chất lượng môi trường nước trong khu bảo tồn đã đạt trạng thái ổn định hơn, tạo điều kiện để rạn san hô có thể tự phục hồi thay vì chỉ phụ thuộc vào các giải pháp can thiệp.
Sự hồi sinh của san hô không chỉ có ý nghĩa về mặt cảnh quan dưới nước. Đối với hệ sinh thái biển, rạn san hô đóng vai trò như nơi cư trú, sinh sản và kiếm ăn của nhiều loài thủy sinh. Khi san hô sống phục hồi, các tầng sinh cảnh liên quan cũng có cơ hội tái lập, kéo theo sự trở lại của nhiều loài sinh vật vốn phụ thuộc vào rạn.
Ông Đàm Hải Vân, Giám đốc Ban Quản lý vịnh Nha Trang, cho biết sau khi ghi nhận các dấu hiệu tích cực ban đầu, trong thời gian tới cơ quan quản lý sẽ phối hợp với đơn vị nghiên cứu khoa học để tiến hành khảo sát, đánh giá định lượng cụ thể và khoa học hơn. Việc đánh giá bằng số liệu sẽ giúp xác định chính xác mức độ phục hồi, khu vực phục hồi tốt và những vùng còn cần ưu tiên bảo vệ.
Cá rạn và động vật đáy xuất hiện nhiều hơn
Song song với sự trở lại của các “cánh rừng” san hô, sinh cảnh dưới đáy biển Hòn Mun cũng đang trở nên sống động hơn. Các đợt ghi nhận gần đây cho thấy nhiều loài cá rạn và động vật đáy xuất hiện với tần suất cao hơn trong vùng rạn, phản ánh sự cải thiện của môi trường sống.
Những loài chỉ thị sinh học quan trọng như cá mú, cá mó, chình, nemo, còn gọi là cá hề, hải sâm, bào ngư, ốc đụn và trai tai tượng hiện đã xuất hiện với mật độ cao trong vùng rạn. Đây là những nhóm sinh vật có giá trị chỉ báo đối với sức khỏe hệ sinh thái. Sự phong phú của chúng là bằng chứng khách quan cho thấy rạn san hô đang phát triển và phục hồi rất tốt.
Ở góc độ quản lý tài nguyên biển, sự trở lại của các loài sinh vật này cũng cho thấy các biện pháp hạn chế tác động trực tiếp lên rạn đã phát huy hiệu quả. Khi hoạt động khai thác, du lịch và các nguồn gây nhiễu được kiểm soát, san hô có thêm thời gian và không gian để tái tạo, còn các loài thủy sinh có môi trường an toàn hơn để sinh trưởng.
Các biện pháp bảo tồn phát huy tác dụng
Theo ông Đàm Hải Vân, để có được những “mạch sống” đang chuyển mình dưới lòng biển, thời gian qua nhiều giải pháp trong kế hoạch tổng thể phục hồi vịnh Nha Trang đến năm 2030 đã được triển khai đồng bộ. Các hoạt động này nhận được sự quan tâm của Tỉnh ủy, UBND tỉnh, các sở, ban, ngành liên quan và sự chỉ đạo sát sao của Sở Nông nghiệp và Môi trường.
Ban Quản lý vịnh Nha Trang đánh giá, giải pháp có tác động tích cực và trực tiếp nhất hiện nay là tạm dừng các hoạt động bơi, lặn ở phân khu bảo vệ nghiêm ngặt Hòn Mun. Việc hạn chế tác động từ con người giúp giảm tối đa sức ép lên rạn, tạo không gian yên tĩnh để san hô tự “chữa lành” và phục hồi theo quy luật tự nhiên.
Bên cạnh đó, áp lực từ hoạt động khai thác trái phép được kiểm soát chặt chẽ thông qua công tác tuần tra, kiểm soát khép kín 24/24 giờ tại Hòn Mun. Ban Quản lý phối hợp với lực lượng kiểm ngư và Bộ đội Biên phòng xử lý các trường hợp khai thác thủy sản trái phép trên vịnh, qua đó giảm nguy cơ phá hủy rạn, làm đứt gãy sinh cảnh hoặc tận diệt nguồn lợi.
Tại thực địa, nhân viên bảo tồn thường xuyên theo dõi tốc độ phát triển của san hô, kiểm soát số lượng sao biển gai, loài thiên địch ăn san hô, đồng thời thu gom rác đáy biển và gỡ lưới ma vướng trên rạn. Những công việc này tuy thầm lặng nhưng có ý nghĩa trực tiếp đối với sức khỏe rạn san hô, bởi rác, lưới bỏ lại và sự bùng phát của sao biển gai đều có thể gây tổn thương kéo dài cho rạn.
Ban Quản lý cũng chủ động theo dõi diễn biến thời tiết bất thường, như nhiệt độ nước biển tăng cao, bão nhiệt đới ảnh hưởng đến rạn, để phối hợp với chuyên gia đưa ra giải pháp quản lý kịp thời và hiệu quả. Với những khu vực có rạn san hô đang phát triển tốt như Hòn Chồng - Đặng Tất, Đầm Báy, đơn vị phối hợp chính quyền địa phương đẩy mạnh tuyên truyền, nâng cao ý thức người dân về bảo vệ môi trường, tài nguyên biển; đồng thời phối hợp với doanh nghiệp xã hội hóa phục hồi san hô bằng phương pháp thả rạn nhân tạo.
Thách thức từ khí hậu, phát triển ven biển và yêu cầu hành động cộng đồng
Dù tín hiệu phục hồi rất khả quan, công tác bảo tồn tại Hòn Mun và vịnh Nha Trang vẫn đối mặt với nhiều thách thức lớn. Biến đổi khí hậu, hiệu ứng nhà kính và hiện tượng El Nino đang tạo áp lực rất lớn lên hệ sinh thái biển. Đặc biệt, trong giai đoạn từ tháng 5-7 hàng năm, nhiệt độ nước biển cao kết hợp thủy triều xuống thấp làm lộ các bãi san hô, khiến nguy cơ san hô bị tẩy trắng quy mô lớn luôn hiện hữu.
Ngoài biến đổi khí hậu, những hệ lụy từ áp lực nhân sinh trong lịch sử vẫn còn tác động đến rạn. Hoạt động san lấp ven biển để xây dựng hạ tầng du lịch và dân sinh giai đoạn 2002 - 2015 đã làm suy giảm đáng kể diện tích rạn. Hiện nay, các dự án xây dựng khu du lịch nghỉ dưỡng trên các đảo trong vịnh vẫn tiềm ẩn nguy cơ làm gia tăng lượng trầm tích ra biển, dẫn đến lắng đọng trên bề mặt rạn và gây chết san hô.
Trước các áp lực đó, việc huy động sự đồng hành của người dân địa phương và doanh nghiệp du lịch được xác định là giải pháp then chốt. Những năm qua, Ban Quản lý vịnh Nha Trang đã vận động được hơn 1.000 tình nguyện viên đến từ các trường học, tập đoàn, công ty du lịch trên vịnh tham gia bảo vệ đa dạng sinh học.
Các hoạt động trong chiến dịch “Cùng nhau làm nên điều tuyệt vời - Together we do great things” được triển khai khá đa dạng, gồm trồng phục hồi rừng ngập mặn, thả tái tạo nguồn lợi thủy sản, vớt rác, bắt sao biển gai, tuyên truyền không sử dụng sản phẩm nhựa một lần tại Bến tàu du lịch, phổ biến kiến thức bảo tồn cho cộng đồng và sinh viên các trường đại học. Song song đó, các tập đoàn cũng phối hợp nâng cao nhận thức cho cán bộ, nhân viên về kỹ năng phân loại rác thải nhựa và kỹ năng cứu hộ rùa biển qua các buổi thực địa tại Hòn Mun.
Trong thời gian tới, Ban Quản lý vịnh Nha Trang sẽ tiếp tục duy trì các hoạt động nêu trên, đồng thời tiếp cận mạnh hơn phương thức truyền thông đa phương tiện nhằm tăng khả năng nhận diện, tiếp cận sâu hơn cộng đồng và lan tỏa các giá trị tích cực. Mục tiêu là cùng người dân và du khách chung tay bảo vệ môi trường, bảo tồn bền vững đa dạng sinh học trên vịnh Nha Trang.
Từ Hòn Mun đến thông điệp đa dạng sinh học toàn cầu
Những chuyển biến tại Hòn Mun cũng phù hợp với tinh thần của Ngày Quốc tế Đa dạng sinh học năm 2026 do Liên hợp quốc phát động, với chủ đề “Acting locally for global impact” - “Hành động của địa phương cho hiệu quả toàn cầu”. Chủ đề này nhấn mạnh vai trò của các hành động và sáng kiến ở cấp địa phương, cộng đồng trong việc thúc đẩy thực hiện hiệu quả các mục tiêu về đa dạng sinh học.
Thông điệp trên đồng thời kêu gọi áp dụng cách tiếp cận “toàn xã hội” để triển khai Chiến lược quốc gia về đa dạng sinh học và 23 mục tiêu của Khung đa dạng sinh học Côn Minh- Montreal trong khuôn khổ Công ước Đa dạng sinh học. Từ góc nhìn đó, nỗ lực bảo vệ Hòn Mun không chỉ là câu chuyện của riêng vịnh Nha Trang, mà còn là một phần trong cam kết rộng lớn hơn về gìn giữ tài nguyên thiên nhiên.
Ngày 22/5/2026, tại Khu di tích quốc gia đặc biệt Côn Sơn - Kiếp Bạc, TP Hải Phòng, Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ phối hợp cùng UBND TP Hải Phòng và Chương trình Phát triển Liên hợp quốc tại Việt Nam, UNDP, tổ chức Lễ mít tinh hưởng ứng Ngày Quốc tế Đa dạng sinh học năm 2026. Từ những mầm san hô non dưới đáy Hòn Mun đến các hoạt động cộng đồng trên cả nước, thông điệp chung vẫn là bảo tồn đa dạng sinh học phải bắt đầu bằng hành động cụ thể, bền bỉ và có trách nhiệm tại mỗi địa phương.
