Hiện tượng El Nino đang được cơ quan khí tượng thủy văn theo dõi chặt chẽ khi các tín hiệu trên khu vực xích đạo trung tâm và đông Thái Bình Dương cho thấy nhiệt độ bề mặt nước biển tăng nhanh. Với Việt Nam, diễn biến này không chỉ là câu chuyện khí hậu, mà còn liên quan trực tiếp đến sản xuất nông nghiệp, nguồn nước sinh hoạt, vận hành hồ chứa và công tác phòng chống thiên tai trong năm 2026-2027.
Theo nhận định của Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn Quốc gia, trong điều kiện El Nino, hầu hết các vùng của Việt Nam có xu hướng ghi nhận nhiệt độ các tháng cao hơn trung bình. Nắng nóng có thể xuất hiện nhiều hơn, gay gắt hơn, đi kèm khả năng xuất hiện thêm các kỷ lục về nhiệt độ cao nhất tuyệt đối. Dù tổng lượng mưa có xu hướng giảm, nguy cơ mưa dông mạnh, ngập úng và sạt lở đất vẫn không thể xem nhẹ.
El Nino đang hình thành nhanh sau giai đoạn ENSO trung tính
Để xác định El Nino, các nhà khoa học theo dõi nhiệt độ nước biển bề mặt tại khu vực xích đạo trung tâm và đông Thái Bình Dương. Khi nước biển bề mặt nóng hơn mức trung bình nhiều năm và tình trạng này kéo dài đủ lâu, thường từ 8-12 tháng hoặc lâu hơn, hiện tượng El Nino được xác lập. Đây là một trong những pha quan trọng của dao động ENSO, có ảnh hưởng rộng đến thời tiết nhiều khu vực trên thế giới.
Theo Tổ chức Khí tượng thế giới (WMO), El Nino được phân cấp dựa trên mức tăng nhiệt độ nước biển bề mặt so với trung bình nhiều năm. Cường độ yếu tương ứng mức tăng 0,5-0,9 độ C; cường độ trung bình là 1-1,4 độ C; cường độ mạnh là 1,5-1,9 độ C. Khi chỉ số này cao hơn mức trung bình nhiều năm từ 2 độ C trở lên, El Nino được xếp vào mức rất mạnh.
Năm 2026-2027 được dự báo có thể xuất hiện El Nino với cường độ rất mạnh, hay còn được truyền thông gọi là “siêu El Nino”. Nhận định về khả năng hình thành hoặc mạnh lên trong năm 2026, ông Hoàng Phúc Lâm, Phó Giám đốc Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn Quốc gia, thuộc Cục Khí tượng Thủy văn, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cho biết số liệu quan trắc cho thấy nhiệt độ mặt nước biển đã tăng nhanh trong 1 tháng vừa qua.
Cụ thể, tuần cuối tháng 3/2026, nhiệt độ bề mặt nước biển còn thấp hơn trung bình nhiều năm 0,3 độ C. Đến tuần đầu tháng 5/2026, chỉ số này đã tăng lên mức cao hơn trung bình nhiều năm từ 0,4-0,5 độ C, tương ứng với trạng thái ENSO trung tính. Dự báo ENSO có khả năng duy trì trạng thái trung tính từ nay đến khoảng tháng 6/2026, sau đó khả năng cao El Nino cường độ từ trung bình đến mạnh có thể xuất hiện vào thời kỳ từ tháng 6-8/2026, với xác suất khoảng từ 80-90%.
Đáng chú ý, khả năng El Nino đạt cường độ rất mạnh được dự báo ở mức xác suất từ 20-25% trong thời kỳ từ tháng 10-12/2026 và có thể tiếp tục duy trì sang năm 2027. Khoảng thời gian này vì vậy cần được xem là giai đoạn trọng điểm trong công tác giám sát, dự báo và chuẩn bị phương án ứng phó ở các địa phương.
Nắng nóng gay gắt, thiếu mưa và nguy cơ hạn mặn
Theo ông Hoàng Phúc Lâm, trong điều kiện El Nino, nhiệt độ tại hầu hết các vùng của Việt Nam thường có xu thế cao hơn trung bình. Nắng nóng không chỉ xuất hiện nhiều hơn mà còn có thể gay gắt hơn. Điều này làm gia tăng nhu cầu sử dụng nước cho sinh hoạt, sản xuất nông nghiệp, công nghiệp, dịch vụ và du lịch, nhất là trong các tháng mùa khô.
Hoạt động của bão và áp thấp nhiệt đới trong các năm El Nino có thể không nhiều, nhưng không vì thế mà mức độ rủi ro giảm xuống. Cơ quan khí tượng thủy văn lưu ý các hình thái bão hoặc áp thấp nhiệt đới có thể mang tính chất dị thường hơn, cả về cường độ lẫn quỹ đạo. Vì vậy, việc ứng phó không thể chỉ dựa trên số lượng bão ít hay nhiều, mà cần chú ý đến khả năng xuất hiện các tình huống bất thường.
Tác động nổi bật của El Nino đối với Việt Nam là tình trạng thâm hụt lượng mưa trên đa phần diện tích cả nước, với mức phổ biến từ 25-50%. Khi mưa thiếu hụt trong thời gian dài, nguy cơ khô hạn cục bộ hoặc diện rộng có thể gia tăng, đặc biệt ở những nơi có nhu cầu dùng nước lớn cho sản xuất và sinh hoạt. Các tháng mùa khô năm 2026 được cảnh báo là thời điểm cần theo dõi sát diễn biến nguồn nước.
Cơ quan khí tượng thủy văn khuyến cáo các địa phương đề phòng tình trạng ít mưa dẫn đến hạn hán, xâm nhập mặn và thiếu nước trong những tháng đầu năm 2027 trên phạm vi toàn quốc. Những bài học gần đây cho thấy tác động của El Nino có thể rất rõ rệt: các đợt hạn mặn kỷ lục ở khu vực phía nam đã xảy ra vào năm 2015/2016 và 2019/2020.
Với ngành nông nghiệp, nguy cơ thiếu nước và xâm nhập mặn có thể ảnh hưởng đến lịch thời vụ, cơ cấu cây trồng, vận hành hệ thống thủy lợi và bảo đảm nước tưới. Các vùng sản xuất phụ thuộc nhiều vào nguồn nước mặt, các khu vực ven biển dễ bị mặn xâm nhập, cũng như những nơi có nhu cầu nước tăng cao vào mùa khô cần rà soát sớm kế hoạch sử dụng nước.
Vì sao ít mưa vẫn có thể xuất hiện mưa cực đoan?
Một điểm dễ gây chủ quan là El Nino thường gắn với khô hạn, nhưng vẫn có thể xuất hiện các trận mưa lớn kỷ lục hoặc thiên tai bất thường. Lý giải hiện tượng này, ông Hoàng Phúc Lâm cho biết El Nino làm nhiệt độ không khí và nhiệt độ bề mặt nước biển tăng lên, từ đó tăng cường quá trình bốc hơi.
Khi lượng bốc hơi lớn hơn, lượng ẩm trong khí quyển cũng tăng cao. Nếu gặp điều kiện thuận lợi, các dòng khí bốc lên mạnh trong những đám mây dông có thể mang theo lượng ẩm lớn và tạo ra một số trận mưa có cường độ lớn. Như vậy, tổng lượng mưa trong tháng có thể thấp hơn bình thường, nhưng từng trận mưa riêng lẻ vẫn có khả năng rất mạnh.
Đây là lý do cơ quan khí tượng thủy văn nhấn mạnh rằng cùng với nguy cơ hạn hán, các địa phương vẫn cần đề phòng mưa dông mạnh gây ngập úng, sạt lở đất. Đối với sản xuất nông nghiệp, tình huống này đòi hỏi phương án ứng phó linh hoạt: vừa tích trữ và phân bổ nước cho giai đoạn khô hạn, vừa bảo vệ sản xuất trước nguy cơ mưa lớn cục bộ, lũ quét hoặc sạt lở ở khu vực nhạy cảm.
Tăng giám sát, cảnh báo sớm và chuẩn bị phương án ứng phó
Để cung cấp thông tin giám sát và dự báo về ENSO, Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn Quốc gia không chỉ sử dụng dữ liệu trong nước mà còn kết nối với mạng lưới khí tượng toàn cầu. Các nguồn thông tin được tham khảo từ những trung tâm dự báo khí hậu lớn trên thế giới như ECMWF của châu Âu, NCEP của Mỹ và JMA của Nhật Bản.
Đối với hiện tượng quy mô lớn như El Nino, khả năng dự báo có thể cho phép cảnh báo sớm tới các Bộ, ngành và địa phương trước từ 6 tháng đến 9 tháng. Tuy nhiên, về độ chính xác, các bản tin khí hậu thời hạn 3-6 tháng thường có mức tin cậy cao hơn so với các dự báo ngoài 6 tháng. Vì vậy, công tác cập nhật liên tục giữ vai trò rất quan trọng trong quá trình điều chỉnh kế hoạch ứng phó.
Ngày 17/4, Cục Khí tượng Thủy văn đã báo cáo Bộ Nông nghiệp và Môi trường để báo cáo với Ban Chỉ đạo Phòng thủ dân sự quốc gia về tác động của El Nino, đồng thời thông tin cho các Bộ, ngành và địa phương nhằm chủ động lên phương án ứng phó. Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã chỉ đạo cơ quan khí tượng thủy văn và các đơn vị liên quan xây dựng kế hoạch ứng phó cụ thể, trong đó có tăng cường giám sát và tăng tần suất bản tin chuyên đề về hiện tượng El Nino, dự báo lượng mưa và nguồn nước trên các lưu vực sông.
Ông Hoàng Phúc Lâm nhấn mạnh, trước khả năng cao xuất hiện El Nino, cần rà soát, đánh giá nhu cầu dùng nước cho sản xuất và sinh hoạt để có điều chỉnh kế hoạch phù hợp. Nội dung này đặc biệt quan trọng đối với vụ hè thu ở Trung Bộ, cũng như các khu vực có hoạt động phát triển du lịch lớn trong những tháng mùa khô 2026.
Các hồ chứa cũng cần điều chỉnh kế hoạch vận hành và sản xuất để ứng phó nguy cơ thâm hụt lượng mưa trong năm 2026-2027. Cùng với đó, việc chuẩn bị phương án ứng phó mưa lũ bất thường vẫn phải được duy trì, bởi những diễn biến cực đoan từng xuất hiện trong các năm El Nino trước đây. Chủ động từ sớm, theo dõi sát bản tin chuyên ngành và sử dụng nước tiết kiệm sẽ là những giải pháp quan trọng để giảm thiểu thiệt hại trong giai đoạn thời tiết có nhiều biến động.
