Khoảng một tháng nay, thị trường sầu riêng trong nước liên tục chịu sức ép khi giá thu mua tại vườn giảm sâu. Giống Ri6 hiện chỉ còn 20.000-30.000 đồng mỗi kg, mức thấp nhất trong nhiều năm và chỉ bằng khoảng một phần ba so với dịp Tết. Giống Monthong cũng giảm còn 70.000-80.000 đồng mỗi kg. Với mặt bằng giá này, nhiều nhà vườn rơi vào cảnh thua lỗ, nhất là những vườn đầu tư thâm canh cao, chi phí phân bón, nhân công và chăm sóc lớn.
Bên cạnh áp lực cạnh tranh từ Thái Lan, một nguyên nhân đáng chú ý khiến giá sầu riêng lao dốc là việc nhiều lô hàng xuất khẩu sang Trung Quốc, thị trường tiêu thụ chính, bị trả về do nhiễm cadimi. Hiện Trung Quốc yêu cầu kiểm nghiệm 100% lô hàng và kiểm soát hàm lượng cadimi trong ngưỡng 0,05 mg/kg. Vấn đề kim loại nặng vì vậy không còn là câu chuyện kỹ thuật đơn lẻ, mà đã trở thành rủi ro trực tiếp đối với đầu ra, giá bán và uy tín của ngành hàng sầu riêng.
Cadimi đến từ đâu và vì sao đáng lo với vùng trồng sầu riêng?
Cadimi là kim loại nặng có thể phát sinh từ hai nhóm nguyên nhân chính. Nhóm thứ nhất có nguồn gốc tự nhiên, như núi lửa phun trào, quá trình khoáng hóa hoặc tồn tại trong nguồn nước. Nhóm thứ hai đến từ hoạt động sản xuất công nghiệp, gồm luyện kim, sản xuất pin, khai thác khoáng sản, nhuộm và mạ kim loại. Khi rác thải, nước thải từ các hoạt động này không được xử lý đúng quy định, cadimi có thể phát tán ra môi trường, ngấm vào đất và nguồn nước.
Trong sản xuất nông nghiệp, cadimi còn có thể xuất hiện trong một số vật liệu đầu vào của ngành trồng trọt. Các nguồn được nhắc đến gồm phân bón vô cơ, đặc biệt là lân phosphate, phân chuồng và bùn thải dùng trong sản xuất phân hữu cơ. Điều này cho thấy quản lý cadimi không thể chỉ nhìn vào cây trồng ở giai đoạn thu hoạch, mà phải kiểm soát từ đất, nước tưới, phân bón đến quy trình canh tác lâu dài.
TS Nguyễn Thị Ngọc Trúc, Viện Cây ăn quả miền Nam, SOFRI, cho biết hàm lượng cadimi trong đất nông nghiệp vốn không đáng kể. Tuy nhiên, việc lạm dụng phân bón hóa học trong thời gian dài, thâm canh quá mức, làm suy kiệt đất cùng tình trạng kiểm soát chất thải công nghiệp chưa chặt chẽ khiến cadimi tích tụ ngày càng nhiều, gây ra nhiều hệ lụy cho sản xuất. Với cây sầu riêng, một loại cây có giá trị kinh tế cao và phụ thuộc lớn vào thị trường xuất khẩu, rủi ro này càng cần được nhận diện sớm.
Kết quả kiểm nghiệm cho thấy rủi ro đã hiện hữu
Năm 2025, SOFRI thu thập và phân tích 63 mẫu đất vườn trồng sầu riêng. Kết quả ghi nhận khoảng 60% mẫu có hàm lượng cadimi vượt 0,05 mg/kg đất, nhưng vẫn thấp hơn quy định hiện hành của Việt Nam là 4 mg/kg đất. Số liệu này cho thấy đất vườn ở một số nơi đã có dấu hiệu tích lũy cadimi, dù chưa vượt ngưỡng theo quy định trong nước.
Trong khi đó, hơn 300 mẫu cơm sầu riêng được kiểm nghiệm cho thấy khoảng 5% mẫu vượt ngưỡng 0,05 mg/kg theo Tiêu chuẩn Quốc gia về An toàn thực phẩm của Trung Quốc. Tỷ lệ này không lớn, nhưng trong bối cảnh Trung Quốc yêu cầu kiểm nghiệm 100% lô hàng, chỉ một phần nhỏ mẫu vượt ngưỡng cũng có thể khiến doanh nghiệp, hợp tác xã và nông dân chịu thiệt hại đáng kể do bị trả hàng, chậm thông quan hoặc mất đơn hàng.
Thực tế thu mua sầu riêng tại vườn ở Bến Tre cũ, nay là Vĩnh Long, cho thấy biến động thị trường đang tác động rất nhanh đến người sản xuất. Khi giá giảm, nhà vườn không chỉ mất lợi nhuận trong vụ hiện tại mà còn đối mặt với áp lực tái đầu tư cho các vụ sau. Vì vậy, xử lý cadimi trong vùng trồng cần được xem là nhiệm vụ vừa cấp bách, vừa lâu dài để giữ ổn định ngành hàng.
Giải pháp thuận thiên: xử lý từ đất, cây và hệ vi sinh
Theo TS Trúc, việc kiểm soát cadimi không quá khó và có thể xử lý dần bằng các giải pháp sinh học, thuận tự nhiên. Một hướng quan trọng là nâng pH đất bằng vôi và phân hữu cơ, qua đó giúp cây hạn chế hấp thụ cadimi. Khi đất được cải thiện độ chua, hệ rễ hoạt động trong điều kiện thuận lợi hơn, đồng thời khả năng kim loại nặng chuyển sang dạng cây dễ hấp thụ có thể được hạn chế.
Cùng với đó, các chế phẩm vi sinh có khả năng cố định, hấp thụ và chuyển hóa cadimi thành dạng ít độc hoặc không độc được xem là công cụ hỗ trợ quan trọng. Cách tiếp cận này phù hợp với định hướng phục hồi sức khỏe đất thay vì chỉ xử lý phần ngọn. Một số nghiên cứu cũng cho thấy việc bổ sung than sinh học phù hợp vào đất có thể giữ cadimi trong thời gian rất dài, lên tới 100 năm. Tuy nhiên, việc sử dụng các vật liệu cải tạo đất cần dựa trên điều kiện cụ thể của từng vườn, tránh áp dụng tùy tiện.
Một giải pháp khác là giải độc đất bằng cách trồng xen các loài thực vật có khả năng hấp thụ mạnh cadimi. Các loại cây được nêu gồm cải xanh, bạc hà, rau dền, thù lù đực, lục bình, rau muống, dương xỉ nước và cây trường sinh. Cải xanh trồng quanh gốc sầu riêng được ghi nhận có tác dụng hấp thụ cadimi, góp phần giải độc cho đất. Sau mỗi vụ, các cây hấp thụ kim loại nặng cần được thu gom, đốt và xử lý tro đúng cách để tránh phát tán ngược cadimi ra môi trường.
Cần bản đồ vùng nhiễm và kiểm soát chặt vật tư đầu vào
Theo SOFRI, kết quả nghiên cứu bước đầu cho thấy việc bón phân hợp lý, trồng cải xanh quanh gốc sầu riêng kết hợp sử dụng chế phẩm sinh học giúp giảm hàm lượng cadimi trong cơm sầu riêng. Đây là tín hiệu tích cực, bởi giải pháp đặt trọng tâm vào canh tác bền vững, cải thiện đất và giảm rủi ro từ gốc thay vì chỉ phụ thuộc vào khâu kiểm nghiệm cuối cùng.
TS Võ Hữu Thoại, Viện trưởng SOFRI, khuyến cáo các địa phương và ngành nông nghiệp cần xây dựng bản đồ vùng nhiễm cadimi. Việc có bản đồ sẽ giúp nhận diện khu vực rủi ro cao, từ đó đưa ra hướng dẫn canh tác, kiểm tra và giám sát phù hợp. Song song đó, cần kiểm soát chặt hàm lượng kim loại nặng trong phân bón lưu hành trên thị trường, bởi vật tư đầu vào là một trong những mắt xích có thể làm gia tăng tích lũy cadimi trong đất.
Ngành nông nghiệp cũng cần tăng cường kiểm tra chất lượng sầu riêng ngay tại vườn. Nếu phát hiện rủi ro sớm, nhà vườn và đơn vị thu mua có thể phân loại, xử lý và điều chỉnh quy trình canh tác trước khi hàng hóa đi vào chuỗi xuất khẩu. Điều này đặc biệt quan trọng khi thị trường Trung Quốc đang siết kiểm soát và đặt ngưỡng cadimi ở mức 0,05 mg/kg đối với lô hàng nhập khẩu.
Theo Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, đến năm 2025 diện tích sầu riêng cả nước đã vượt 150.000 ha, gấp đôi định hướng quy hoạch đến năm 2030. Quy mô tăng nhanh giúp ngành hàng có thêm cơ hội, nhưng cũng làm áp lực quản lý chất lượng, an toàn thực phẩm và môi trường đất trở nên lớn hơn. Trong bối cảnh đó, các giải pháp thuận thiên nhằm giải độc cadimi không chỉ giúp cứu từng vườn sầu riêng, mà còn góp phần giữ thị trường xuất khẩu và sự bền vững của một ngành cây ăn trái chủ lực.
