Biển Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới, khi mỗi kilomet vuông mặt nước không chỉ mang ý nghĩa tài nguyên, mà còn là không gian kinh tế, chiến lược, sinh kế và bảo tồn. Trong bối cảnh dư địa phát triển trên đất liền ngày càng thu hẹp, hơn 1 triệu km² biển được nhìn nhận như một không gian tăng trưởng quan trọng, có thể tạo động lực cho nhiều ngành kinh tế mới.
Từ nuôi biển công nghiệp, hàng hải - logistics, du lịch biển, đô thị ven biển đến năng lượng tái tạo ngoài khơi, kinh tế biển Việt Nam đang chuyển từ khai thác đơn ngành sang mô hình phát triển đa tầng, đa mục tiêu. Tuy nhiên, quá trình này cũng bộc lộ rõ những điểm nghẽn về quy hoạch không gian biển, cơ chế phối hợp liên ngành và chính sách thu hút đầu tư.
Kinh tế biển mở rộng từ nuôi biển đến điện gió ngoài khơi
Nếu trước đây, nhiều vùng biển tại Khánh Hòa, Quảng Ninh từng ken đặc lồng bè nuôi thủy sản tự phát, thì nay các cụm nuôi biển công nghiệp bằng vật liệu HDPE đã bắt đầu xuất hiện xa bờ. Những mô hình này đi cùng công nghệ số, hệ thống định vị và quy trình nuôi khép kín, cho thấy xu hướng chuyển đổi từ sản xuất nhỏ lẻ sang nuôi biển quy mô lớn, có khả năng kiểm soát rủi ro môi trường và nâng cao giá trị sản phẩm.
Ở ngoài khơi Bình Thuận hay Bạc Liêu, những vùng biển vốn lâu nay chủ yếu gắn với đánh bắt hải sản đang được tính toán để phát triển thành các “cánh đồng điện gió” ngoài khơi quy mô hàng tỷ USD. Trong khi đó, Đà Nẵng đang định hình tham vọng trở thành trung tâm kinh tế biển hiện đại với ba trụ cột gồm cảng biển - logistics, du lịch biển và kinh tế biển công nghệ cao.
Từ khi Nghị quyết 36-NQ/TW về phát triển bền vững kinh tế biển ra đời năm 2018, biển Việt Nam được xác định rõ hơn như một không gian tăng trưởng mới. Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, kinh tế biển hiện đóng góp khoảng 50% GRDP cả nước; nhiều địa phương ven biển nằm trong nhóm dẫn đầu về thu nhập bình quân đầu người. Điều này cho thấy vai trò của biển không chỉ nằm ở khai thác tài nguyên, mà còn ở khả năng tổ chức lại không gian phát triển cho các vùng ven biển.
Cấu trúc kinh tế biển đang thay đổi nhanh
Trong thời gian dài, kinh tế biển Việt Nam chủ yếu gắn với khai thác dầu khí và đánh bắt hải sản. Đến nay, cấu trúc này đang thay đổi nhanh chóng khi các ngành kinh tế biển mới nổi mở ra dư địa phát triển lớn hơn. Theo báo cáo sơ kết thực hiện Nghị quyết 36-NQ/TW, ngành dầu khí tiếp tục đóng góp hơn 8% tổng thu ngân sách nhà nước; tổng lượng dầu khí phát hiện trên toàn thềm lục địa khoảng 4,4 tỷ m³ dầu quy đổi.
Lĩnh vực hàng hải - logistics phát triển nhanh với 320 bến cảng, tổng chiều dài cầu cảng 102 km; lượng hàng hóa thông qua cảng biển năm 2025 đạt 1,17 tỷ tấn. Đội tàu biển Việt Nam đứng thứ 10 thế giới về vận tải hàng hóa, với 1.434 tàu và tổng trọng tải khoảng 9,4 triệu DWT. Đây là nền tảng quan trọng để các địa phương ven biển phát triển dịch vụ hậu cần, trung tâm trung chuyển hàng hóa và chuỗi cung ứng gắn với biển.
Nuôi biển cũng ghi nhận tăng trưởng mạnh. Thể tích lồng nuôi đạt 9,7 triệu m³, sản lượng đạt 832 nghìn tấn, tăng gần 39% so với năm 2020; kim ngạch xuất khẩu thủy sản năm 2025 đạt khoảng 11.3 tỷ USD. Đặc biệt, năng lượng tái tạo ngoài khơi đang được xem là “mỏ vàng xanh” của tương lai, khi Việt Nam có nhiều vùng biển thuận lợi để phát triển điện gió ngoài khơi, điện sóng và các ngành công nghiệp biển mới.
Không gian biển cũng mở ra cơ hội lớn cho logistics biển, đô thị ven biển, trung tâm thương mại tự do và các công trình kinh tế trên biển. Những lĩnh vực này nếu được quy hoạch đồng bộ có thể tạo ra hệ sinh thái phát triển mới, kết nối sản xuất, dịch vụ, năng lượng và thương mại trong cùng một không gian biển.
Chồng chéo không gian và khoảng trống chính sách
Dù tiềm năng rất lớn, nghịch lý hiện nay là ngay trên vùng biển hơn 1 triệu km², nhiều ngành kinh tế chiến lược như điện gió ngoài khơi, nuôi biển công nghiệp, logistics hay dịch vụ hàng hải vẫn đang thiếu không gian phát triển rõ ràng. Điểm nghẽn không chỉ nằm ở nguồn vốn hay công nghệ, mà còn ở cách phân bổ, quản lý và khai thác không gian biển.
Báo cáo tổng kết thi hành Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo của Bộ Nông nghiệp và Môi trường nhấn mạnh một bất cập lớn: theo quy định của các luật về quy hoạch, việc phân vùng sử dụng không có quy định phân vùng cụ thể cho từng ngành khai thác, sử dụng như khai thác khoáng sản, điện gió, dầu khí, du lịch, nuôi trồng thủy sản, hàng hải. Các ngành chủ yếu dựa trên các vùng này để tiếp tục xác định khu vực cụ thể cho hoạt động khai thác, sử dụng tài nguyên biển.
Điều này gây khó khăn cho tổ chức, cá nhân không đủ năng lực thực hiện đầy đủ các hoạt động điều tra, khảo sát, đo đạc để làm cơ sở đề xuất hoạt động khai thác, sử dụng tài nguyên biển cụ thể. Nói cách khác, khi ranh giới phát triển chưa được xác lập rõ, chi phí chuẩn bị dự án tăng lên, rủi ro pháp lý lớn hơn và khả năng thu hút đầu tư vào các ngành kinh tế biển mới bị hạn chế.
Trong nhiều năm, tư duy phát triển biển của Việt Nam chủ yếu dựa vào khai thác tài nguyên theo từng ngành riêng lẻ như dầu khí, thủy sản, cảng biển hay du lịch. Cách tiếp cận này dẫn tới tình trạng chồng lấn không gian sử dụng biển, xung đột lợi ích giữa các ngành và nguy cơ suy giảm hệ sinh thái ven biển. Thực tế cho thấy mâu thuẫn giữa hàng hải, dầu khí, năng lượng tái tạo, bảo tồn, du lịch, nuôi biển và quốc phòng - an ninh ngày càng gia tăng.
Theo báo cáo tổng kết thi hành Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo, nhiều “điểm nghẽn” hiện nay nằm ở khoảng trống thể chế. Đó là việc chưa xác lập đầy đủ cơ chế thúc đẩy kinh tế biển xanh; thiếu chính sách ưu đãi cho các ngành kinh tế biển mới; thiếu công cụ điều phối liên ngành, liên vùng để phân bổ hiệu quả nguồn lực phát triển biển.
Từ quản lý tài nguyên sang quản trị không gian biển
Trong bối cảnh đó, việc sửa đổi Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo năm 2025 được xem là bước đi quan trọng nhằm chuyển từ tư duy “quản lý tài nguyên” sang “quản trị không gian biển”. Đây không chỉ là thay đổi về kỹ thuật lập pháp, mà còn là thay đổi căn bản về mô hình phát triển, đặt trọng tâm vào quy hoạch, điều phối và sử dụng biển đa mục đích.
Theo định hướng sửa đổi luật, việc giao, cho thuê và sử dụng khu vực biển sẽ được gắn chặt với quy hoạch không gian biển. Đồng thời, luật hướng tới thiết lập cơ chế xử lý xung đột, chồng lấn trong sử dụng không gian biển và thúc đẩy sử dụng biển đa mục đích. Nếu được vận hành hiệu quả, cơ chế này có thể giúp các ngành cùng tồn tại trong một không gian phát triển, hạn chế xung đột và tăng hiệu quả khai thác tổng hợp.
Ông Nguyễn Thanh Tùng, Phó Cục trưởng Cục Biển và Hải đảo cho biết, việc xây dựng dự án Luật lần này được đặt ra trong bối cảnh thế giới đang có những thay đổi mang tính thời đại, đất nước bước vào kỷ nguyên mới - kỷ nguyên vươn mình để phát triển bứt phá, giàu mạnh, hùng cường dưới sự lãnh đạo của Đảng. Cùng với đó là yêu cầu thực hiện cuộc cách mạng về tinh gọn tổ chức bộ máy, phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; phát triển kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân; đẩy mạnh khai thác, sử dụng hiệu quả tài nguyên, không gian biển và phấn đấu đạt mục tiêu tăng trưởng hai con số trong giai đoạn mới.
Theo ông Tùng, trên cơ sở các quan điểm, chủ trương, định hướng mới của Đảng về Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển trong giai đoạn tới, cơ quan chủ trì soạn thảo Luật nghiên cứu, tiếp thu và thể chế hóa các nội dung, quy định mới trong Luật sửa đổi lần này. Trọng tâm là nghiên cứu cơ chế tạo động lực thực sự hiệu quả để thúc đẩy phát triển kinh tế biển, hình thành các tập đoàn, doanh nghiệp lớn vươn ra biển, phát triển kinh tế biển đa tầng gắn với bảo vệ môi trường, phát triển sinh kế và bảo tồn.
Chuỗi sự kiện về môi trường, đại dương và kinh tế biển tại Nghệ An
Từ ngày 4-6/6/2026, tại phường Cửa Lò, tỉnh Nghệ An, Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với UBND tỉnh Nghệ An tổ chức Chuỗi sự kiện truyền thông hưởng ứng Ngày Môi trường thế giới 5/6, Ngày Đại dương thế giới 8/6, Tháng hành động vì môi trường và Tuần lễ Biển và Hải đảo Việt Nam năm 2026.
Chuỗi hoạt động gồm nhiều sự kiện chính, tập trung vào chính sách, hành động, truyền thông cộng đồng và giới thiệu các mô hình phát triển bền vững:
- Diễn đàn Quốc gia về Môi trường và Khí hậu - Từ chính sách đến hành động: diễn ra lúc 8h00 ngày 5/6/2026 tại Vinpearl Cửa Hội, phường Cửa Lò, tỉnh Nghệ An. Tham dự trực tuyến với ID: 942 6837 3034, mật mã: KH0605.
- Hội thảo Quốc gia “Hoàn thiện thể chế, chính sách thúc đẩy phát triển kinh tế biển bền vững”: diễn ra lúc 14h00 ngày 5/6/2026 tại Vinpearl Cửa Hội, phường Cửa Lò, tỉnh Nghệ An. Tham dự trực tuyến với ID: 934 2999 5099, mật mã: HT0506.
- Chương trình nghệ thuật “Biển Việt Nam - Hành trình không gian xanh”: diễn ra lúc 20h00 ngày 5/6/2026 tại Quảng trường Bình Minh, phường Cửa Lò, tỉnh Nghệ An.
- Lễ Phát động Quốc gia hưởng ứng Ngày Môi trường thế giới, Ngày Đại dương thế giới, Tháng hành động vì môi trường và Tuần lễ Biển và Hải đảo Việt Nam năm 2026; đồng thời phát động phong trào “Toàn dân chung tay bảo vệ môi trường, vì một Việt Nam xanh - sạch - đẹp”: diễn ra lúc 6h00 ngày 6/6/2026 tại Quảng trường Bình Minh, phường Cửa Lò, tỉnh Nghệ An.
- Triển lãm Kinh tế Biển xanh - Nông nghiệp và Môi trường bền vững: diễn ra từ ngày 4-6/6/2026 tại Quảng trường Bình Minh, phường Cửa Lò, tỉnh Nghệ An.
Việc mở không gian biển cho giai đoạn tăng trưởng mới vì vậy không chỉ là câu chuyện khai thác thêm một nguồn lực, mà là yêu cầu tổ chức lại phát triển theo hướng bền vững hơn. Khi quy hoạch rõ ràng, thể chế thông suốt và các ngành được điều phối hài hòa, kinh tế biển có thể trở thành động lực quan trọng cho tăng trưởng, đồng thời bảo vệ sinh kế ven biển, môi trường đại dương và lợi ích chiến lược lâu dài của Việt Nam.
