Canh tác bền vững đang trở thành yêu cầu cấp thiết đối với cây cà phê và sầu riêng ở Tây Nguyên, trong bối cảnh biến đổi khí hậu, áp lực dịch hại và tiêu chuẩn thị trường xuất khẩu ngày càng khắt khe. Trước những thách thức đó, Mô hình Chuyển giao Công nghệ Canh tác Bền vững, Center of Excellence - CoE, vừa được ra mắt tại Đắk Lắk, hướng tới hỗ trợ nông dân tiếp cận các giải pháp sản xuất hiện đại, đồng bộ và có khả năng nhân rộng.
Tây Nguyên hiện là thủ phủ cà phê của cả nước, đồng thời đang vươn lên thành vùng sản xuất sầu riêng trọng điểm với diện tích và sản lượng tăng nhanh trong những năm gần đây. Nhiều địa phương đã hình thành các vùng chuyên canh quy mô lớn, góp phần nâng cao thu nhập cho người dân và đóng góp đáng kể vào kim ngạch xuất khẩu nông sản. Tuy nhiên, để duy trì lợi thế này, sản xuất không thể chỉ dựa vào mở rộng quy mô, mà cần nâng chất lượng, kiểm soát rủi ro và đáp ứng yêu cầu truy xuất nguồn gốc.
Canh tác bền vững trước áp lực khí hậu và thị trường
Ngành hàng cà phê và sầu riêng ở Tây Nguyên đang đứng trước nhiều sức ép cùng lúc. Biến đổi khí hậu làm thời tiết diễn biến thất thường hơn, hạn hán và thiếu nước tưới xuất hiện thường xuyên hơn. Dịch hại trên cây trồng có xu hướng gia tăng, trong khi các thị trường nhập khẩu siết chặt hơn về chất lượng, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật và minh bạch nguồn gốc sản phẩm.
Ông Phan Việt Hà, Phó Viện trưởng phụ trách, Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên, WASI, cho rằng đối với ngành hàng cà phê và sầu riêng, hiệu quả kinh tế, hiệu quả môi trường và chất lượng nông sản hiện là những mối quan tâm hàng đầu. Theo ông, cần có các giải pháp đồng bộ và toàn diện để vượt qua thách thức, thay vì chỉ xử lý từng vấn đề riêng lẻ trong quá trình sản xuất.
Trong bối cảnh đó, canh tác bền vững không chỉ là câu chuyện kỹ thuật, mà còn liên quan trực tiếp đến khả năng cạnh tranh của nông sản Tây Nguyên. Nếu người sản xuất sử dụng nước, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và đất đai hiệu quả hơn, chi phí có thể được kiểm soát tốt hơn, đồng thời sản phẩm có thêm cơ hội đi vào các chuỗi cung ứng đòi hỏi tiêu chuẩn cao.
Mô hình CoE kết nối công nghệ với ruộng vườn
Ngày 6/6, tại Khu sản xuất thực nghiệm của Viện WASI, Bayer Việt Nam cùng các đối tác chính thức ra mắt Mô hình Chuyển giao Công nghệ Canh tác Bền vững trên cây sầu riêng và cà phê. Sự kiện có sự tham dự của ông Lê Quốc Thanh, Giám đốc Trung tâm Khuyến nông Quốc gia; ông Nghiêm Quang Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật; đại diện Viện WASI, Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Đắk Lắk, Bayer Việt Nam, các đối tác trong chuỗi cung ứng, hợp tác xã sản xuất, doanh nghiệp chế biến xuất khẩu và đông đảo nhà nông trong khu vực.
Theo định hướng được công bố, mô hình CoE được xây dựng nhằm tạo cầu nối giữa cơ quan quản lý, nhà khoa học, doanh nghiệp và nông dân trong chuyển giao tiến bộ kỹ thuật vào thực tiễn sản xuất. Các vấn đề người sản xuất quan tâm được đưa ra trao đổi tại chương trình gồm quản lý dịch hại, sử dụng nước hiệu quả, nâng cao chất lượng đất canh tác, kiểm soát dư lượng thuốc bảo vệ thực vật và mở rộng cơ hội tiếp cận thị trường xuất khẩu.
Các đại biểu cũng tham quan khu sản xuất thực nghiệm để tìm hiểu những giải pháp đang được triển khai, trong đó có ứng dụng tiêu chuẩn Quản lý sức khỏe cây trồng tổng hợp, IPHM; hệ thống dự báo tiểu vùng khí hậu; công nghệ tưới thông minh và thiết bị phun thuốc tự động. Đây là những công cụ được kỳ vọng giúp nông dân giảm chi phí sản xuất, nâng cao hiệu quả sử dụng vật tư nông nghiệp, hạn chế tác động đến môi trường và đáp ứng tốt hơn yêu cầu của thị trường.
Bên cạnh nhóm giải pháp kỹ thuật, mô hình còn hướng tới kết nối nông dân, hợp tác xã với doanh nghiệp thu mua, chế biến, xuất khẩu và các nguồn lực hỗ trợ tài chính phục vụ sản xuất. Cách tiếp cận này cho thấy canh tác bền vững không dừng ở quy trình trên đồng ruộng, mà cần gắn với tổ chức sản xuất, liên kết tiêu thụ và năng lực đáp ứng đơn hàng.
Hợp tác công - tư để nâng giá trị nông sản
Một điểm đáng chú ý của mô hình CoE là cách tiếp cận theo hình thức hợp tác công - tư với sự tham gia của nhiều bên liên quan. Các cơ quan quản lý và đơn vị nghiên cứu như Cục Bảo vệ thực vật, Trung tâm Khuyến nông Quốc gia và Viện WASI tham gia định hướng chuyên môn, xây dựng quy trình kỹ thuật, hỗ trợ tập huấn và triển khai hoạt động thực địa.
Tiến sĩ Lê Quốc Thanh, Giám đốc Trung tâm Khuyến nông Quốc gia, nhận định công tác chuyển giao tiến bộ kỹ thuật cho nhà nông lâu nay luôn được các sở, ban, ngành, viện nghiên cứu và hệ thống khuyến nông tích cực triển khai. Tuy nhiên, trong bối cảnh mới, việc chuyển giao kỹ thuật hoặc giải pháp đơn lẻ không còn mang lại hiệu quả tối ưu. Vì vậy, Trung tâm Khuyến nông Quốc gia đã cùng Bayer và các đối tác thảo luận để tích hợp các công nghệ tiên tiến thành một bộ giải pháp toàn diện, giúp tối ưu đồng bộ từ dinh dưỡng, bảo vệ thực vật, kiểm soát dư lượng đến đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm.
Theo ông Lê Quốc Thanh, khi mô hình này đi vào vận hành, đây sẽ là bệ phóng hữu ích cho sự phát triển của sản xuất nông nghiệp khu vực Tây Nguyên. Nhận định này phản ánh nhu cầu chuyển từ mô hình hỗ trợ rời rạc sang hệ sinh thái giải pháp, nơi người nông dân được tiếp cận kỹ thuật, thông tin và liên kết thị trường trong cùng một cấu trúc hỗ trợ.
Ở phía doanh nghiệp, vai trò được nhấn mạnh là đóng góp giải pháp công nghệ tiên tiến, chia sẻ kinh nghiệm quản lý sản xuất hiện đại và hỗ trợ kết nối thị trường để xây dựng chuỗi giá trị bền vững. Ông KG Krisnamurthy, Giám đốc Nhánh Khoa học Cây trồng, Bayer Việt Nam, cho rằng nông nghiệp bền vững không chỉ được đo bằng sản lượng hay doanh thu, mà còn ở những giá trị lâu dài mang lại cho người nông dân, môi trường và cộng đồng.
Ông cho biết mô hình Center of Excellence được kỳ vọng trở thành một hệ sinh thái tri thức, nơi nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp có thể tiếp cận giải pháp kỹ thuật, công nghệ, hỗ trợ tài chính và thông tin thị trường một cách đồng bộ. Mục tiêu là giúp người sản xuất nâng cao năng lực thích ứng trước biến động khí hậu và thị trường, đồng thời nâng cao giá trị nông sản Tây Nguyên trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Từ Better Life Farming đến hỗ trợ nữ nông dân
Mô hình CoE được phát triển từ kinh nghiệm triển khai dự án Better Life Farming trước đây. Nếu dự án Better Life Farming chủ yếu hỗ trợ các hộ sản xuất nhỏ lẻ, thì CoE hướng tới các vùng nguyên liệu tập trung, hợp tác xã và các đơn vị tham gia chuỗi giá trị xuất khẩu. Sự chuyển hướng này phù hợp với yêu cầu tổ chức lại sản xuất theo vùng nguyên liệu, nhất là đối với cà phê và sầu riêng, hai ngành hàng có vai trò lớn trong sinh kế nông dân Tây Nguyên.
Trong khuôn khổ sự kiện, Bayer Việt Nam cũng phát động chương trình Năm Quốc tế Nữ Nông dân 2026 tại Việt Nam nhằm hưởng ứng sáng kiến của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc, FAO. Chương trình đặt mục tiêu tiếp cận và nâng cao năng lực cho khoảng 2.000 nữ nông dân tại Tây Nguyên thông qua các hoạt động đào tạo kỹ thuật, chia sẻ kiến thức canh tác bền vững và chăm sóc sức khỏe cộng đồng.
Phụ nữ đang giữ vai trò ngày càng quan trọng trong sản xuất nông nghiệp. Việc tăng cơ hội tiếp cận kiến thức, công nghệ và các nguồn lực phát triển sẽ góp phần nâng cao hiệu quả sản xuất, đồng thời cải thiện đời sống của các hộ gia đình nông thôn. Cùng với chuyển đổi số, ứng dụng khoa học kỹ thuật và tăng cường liên kết chuỗi giá trị, trao quyền cho phụ nữ được xem là một yếu tố cần thiết để xây dựng nền nông nghiệp hiện đại, thích ứng với biến đổi khí hậu và phát triển dài hạn.
Từ những mô hình thực nghiệm như CoE, kỳ vọng các giải pháp tiên tiến sẽ được kiểm chứng, hoàn thiện và nhân rộng đến nhiều vùng sản xuất hơn. Với cà phê và sầu riêng, canh tác bền vững là hướng đi giúp nông dân Tây Nguyên nâng cao hiệu quả kinh tế, giảm rủi ro môi trường và đáp ứng tốt hơn yêu cầu của thị trường trong nước cũng như quốc tế.
