Nhu cầu phân bón tại Việt Nam có thực sự giảm khi El Niño xuất hiện không phải là câu hỏi có thể trả lời theo một chiều. Theo báo cáo chuyên đề công bố ngày 12/10 của TCBS Research, khi đối chiếu dữ liệu xuất nhập khẩu phân bón, sản lượng doanh nghiệp và diễn biến El Niño, La Niña trong giai đoạn 2015 - 2026, tác động của thời tiết cực đoan đến ngành phân bón chủ yếu mang tính cục bộ, làm thay đổi thời vụ và dịch chuyển thị trường tiêu thụ.
Kết quả này cho thấy mối liên hệ giữa khí hậu và thị trường phân bón phức tạp hơn nhận định thông thường. Hạn hán, xâm nhập mặn hoặc lũ lụt có thể làm giảm diện tích gieo trồng ở một số vùng, nhưng không đồng nghĩa toàn bộ thị trường trong nước đều suy giảm. Ở chiều ngược lại, xuất khẩu cũng không nhất thiết tăng khi thời tiết trong nước bất lợi.
Dữ liệu nói gì về Nhu cầu phân bón trong các pha ENSO?
Điểm đáng chú ý trong báo cáo là trong các giai đoạn El Niño, lượng nhập khẩu phân bón bình quân vẫn tăng 14,6% so với cùng kỳ. Trong khi đó, ở các giai đoạn La Niña, nhập khẩu lại giảm 1%. Nếu lấy nhập khẩu làm đại diện cho nhu cầu trong nước như phương pháp của TCBS, dữ liệu này không ủng hộ quan điểm rằng El Niño luôn kéo giảm tiêu thụ phân bón tại Việt Nam.
Ngược lại, xuất khẩu phân bón bình quân giảm 12,8% trong các giai đoạn El Niño, nhưng tăng 24% khi xuất hiện La Niña. Diễn biến này cũng trái với giả thuyết thường gặp rằng khi hạn hán làm giảm nhu cầu nội địa, doanh nghiệp sẽ đẩy mạnh xuất khẩu để bù đắp phần thị trường bị hụt trong nước.
Để đưa ra các kết quả trên, TCBS sử dụng dữ liệu xuất nhập khẩu phân bón hàng tháng của Cục Hải quan từ tháng 1/2015 đến tháng 9/2026. Báo cáo lấy lượng nhập khẩu làm đại diện cho nhu cầu trong nước, so sánh tổng lượng trong ba tháng với cùng kỳ năm trước, sau đó đối chiếu với trạng thái ENSO trước đó ba tháng. ENSO là viết tắt của El Niño và Dao động Nam, chỉ chu kỳ nóng lên và lạnh đi bất thường của mặt nước biển ở vùng xích đạo Thái Bình Dương, lặp lại sau khoảng 2–7 năm. Pha nóng được gọi là El Niño, pha lạnh là La Niña.
El Niño không tác động một chiều đến thị trường phân bón
TCBS lưu ý rằng mức tăng nhập khẩu trong các giai đoạn El Niño chủ yếu có thể đến từ yếu tố trùng thời điểm. Cụ thể, đợt El Niño 2023 - 2024 diễn ra trong bối cảnh nhập khẩu phân bón phục hồi sau cú sốc giá năm 2022. Riêng năm 2024, lượng nhập khẩu tăng 28%, trong khi năm El Niño 2016 lại giảm 7%.
Cách nhìn này rất quan trọng vì thị trường phân bón không chỉ chịu tác động của thời tiết. Giá đầu vào, tồn kho, giá nông sản, sức mua của nông dân, chính sách thương mại và biến động nguồn cung quốc tế đều có thể làm thay đổi quyết định nhập khẩu hoặc tiêu thụ. Do đó, nếu chỉ nhìn vào hiện tượng El Niño để kết luận Nhu cầu phân bón tăng hay giảm, kết quả có thể thiếu chính xác.
Ở chiều xuất khẩu, TCBS đưa ra một khả năng giải thích là El Niño có thể đồng thời gây khô hạn tại các thị trường xuất khẩu phân bón trong khu vực. Khi các nước nhập khẩu cũng gặp bất lợi về thời tiết, nhu cầu từ bên ngoài có thể chậm lại. Tuy nhiên, đơn vị nghiên cứu nhấn mạnh giả thuyết này chưa được kiểm chứng, vì vậy cần thận trọng khi diễn giải mối liên hệ giữa El Niño và xuất khẩu phân bón.
Doanh nghiệp phân bón chịu ảnh hưởng không đồng đều
Thực tế cho thấy tác động thời tiết lên từng doanh nghiệp không giống nhau. Năm 2016, khi El Niño diễn ra rất mạnh và cả 5 doanh nghiệp được khảo sát đều ghi nhận thời tiết bất lợi, sản lượng của Công ty Cổ phần Phân bón Dầu khí Cà Mau (DCM) và Công ty Cổ phần Phân bón Bình Điền (BFC) vẫn tăng 4 - 5%. Điều này cho thấy khả năng thích ứng về thị trường, cơ cấu sản phẩm hoặc kênh tiêu thụ có thể làm giảm tác động bất lợi từ thời tiết.
Đến năm 2020, dù Đồng bằng sông Cửu Long chịu ảnh hưởng của xâm nhập mặn nghiêm trọng, sản lượng urê của Tổng công ty Phân bón và Hóa chất Dầu khí - CTCP (DPM) và DCM vẫn tăng lần lượt 20% và 15%, nhờ đẩy mạnh xuất khẩu. Trường hợp này cho thấy khi một vùng tiêu thụ trong nước gặp khó, doanh nghiệp có thể chuyển hướng một phần sản lượng sang thị trường khác nếu điều kiện xuất khẩu thuận lợi.
Vì vậy, Nhu cầu phân bón trong bối cảnh thời tiết cực đoan cần được nhìn theo từng khu vực, từng mùa vụ và từng nhóm sản phẩm. Một doanh nghiệp có thị trường tập trung tại vùng hạn hán hoặc xâm nhập mặn có thể chịu ảnh hưởng rõ rệt hơn doanh nghiệp có mạng lưới tiêu thụ phân tán hoặc có khả năng mở rộng xuất khẩu.
Bốn kênh thời tiết tác động đến ngành phân bón
Theo TCBS, thời tiết có thể tác động đến ngành phân bón qua bốn kênh chính. Thứ nhất, hạn hán, xâm nhập mặn và lũ lụt có thể làm giảm diện tích gieo trồng, khiến thời vụ bị trì hoãn hoặc nông dân bỏ một số đợt bón phân. Tác động này đặc biệt rõ với các doanh nghiệp có thị trường tiêu thụ tập trung tại vùng bị ảnh hưởng.
Thứ hai, ENSO cũng tác động đến nhu cầu xuất khẩu do nhiều thị trường phân bón của Việt Nam như Campuchia, Philippines và Malaysia cùng chịu ảnh hưởng của hiện tượng này. Nếu các nước trong khu vực gặp điều kiện canh tác bất lợi, hoạt động mua bán phân bón xuyên biên giới có thể biến động theo.
Thứ ba, thời tiết toàn cầu có thể tác động đến giá nông sản và Nhu cầu phân bón thế giới. Tuy vậy, báo cáo cũng lưu ý rằng các yếu tố như giá khí, chính sách xuất khẩu của Trung Quốc và yếu tố địa chính trị thường có ảnh hưởng lớn hơn đến mặt bằng giá và cung cầu phân bón toàn cầu.
Thứ tư, ở khâu sản xuất, bão có thể làm gián đoạn hoạt động nhà máy và nguồn cung quặng, trong khi nắng nóng, thiếu điện ảnh hưởng đến vận hành. Đây là những rủi ro không trực tiếp đến từ nhu cầu của nông dân nhưng có thể tác động đến khả năng cung ứng, chi phí sản xuất và kế hoạch kinh doanh của doanh nghiệp.
Từ các dữ liệu và trường hợp cụ thể, có thể thấy El Niño không tạo ra một kết luận đơn giản rằng thị trường phân bón Việt Nam sẽ giảm cầu. Điều đáng chú ý hơn là sự phân hóa giữa vùng trồng, mùa vụ, doanh nghiệp và thị trường xuất khẩu. Với Nhu cầu phân bón, thời tiết cực đoan là một biến số quan trọng, nhưng cần được đặt trong bức tranh rộng hơn của giá cả, thương mại và năng lực điều chỉnh thị trường.
