Giá sầu riêng tại miền Tây đang giảm mạnh, đẩy nhiều nhà vườn vào tình thế tiến thoái lưỡng nan. Bán trái với mức giá thấp, lợi nhuận chỉ còn rất mỏng, nhưng nếu dừng đầu tư chăm sóc sau thu hoạch, vườn cây có thể suy kiệt, thậm chí chết, đồng nghĩa với nguy cơ mất trắng sau nhiều năm bỏ vốn.
Thực tế này đang hiện rõ ở những vùng trồng trọng điểm như Tiền Giang, Đồng Tháp, nơi sầu riêng từng được xem là cây trồng có giá trị cao. Khi thị trường xuất khẩu biến động, đặc biệt là từ Trung Quốc, áp lực chi phí và kỹ thuật càng trở nên nặng nề với nông dân.
Lãi thấp kỷ lục sau một năm chăm vườn
Ông Nguyễn Thanh Bình, nông dân có gần 20 năm trồng sầu riêng ở huyện Cai Lậy, tỉnh Tiền Giang, vừa bán 9 tấn sầu riêng giống Ri6 và Mongthon với giá 30.000 đồng/kg. Trên diện tích 3.000 m2 đất, ông chỉ thu lãi 30 triệu đồng. Theo ông, mức giá này là thấp kỷ lục, bởi khoản lãi gần như chỉ tương đương công lao động của cả năm.
Điều khiến ông Bình lo nhất không chỉ là giá bán thấp, mà là chi phí chăm sóc cây sau thu hoạch gần như không thể cắt giảm. Mỗi tuần, ông phải chi một triệu đồng để phun dưỡng đọt. Đến giai đoạn xử lý ra hoa, chi phí tăng thêm vì phải phun dưỡng trái và lá gấp đôi, chưa kể tiền phân bón. Ông cho rằng nếu ngừng đầu tư, cây rất dễ suy kiệt hoặc chết, khi đó coi như mất trắng cả vườn.
Theo tính toán của nhà vườn này, chi phí sản xuất sầu riêng hiện dao động 28.000-38.000 đồng/kg, tùy giá vật tư. Vì vậy, khi giá bán chỉ ở mức 30.000 đồng/kg, lợi nhuận gần như bị bào mòn. Với những hộ có chi phí đầu tư cao hơn, nguy cơ thua lỗ là điều khó tránh.
Không thể bỏ vườn, nhưng đầu tư tiếp cũng đầy rủi ro
Cách Cai Lậy khoảng 50 km, ông Lương Như Ý, chủ 5.000 m2 sầu riêng ở xã Mỹ Long, tỉnh Đồng Tháp, cũng rơi vào cảnh tương tự. Sau 7 năm đầu tư hơn 500 triệu đồng, ông mới thu hồi vốn và có lãi 60 triệu đồng sau ba vụ. Đây là kết quả không tương xứng với thời gian dài chăm sóc, vốn lớn và rủi ro cao mà người trồng phải gánh.
Theo ông Ý, mỗi vụ tiếp theo vẫn tiêu tốn hàng trăm triệu đồng. Nếu bỏ vườn, công sức nhiều năm coi như đổ sông đổ biển. Nhưng nếu tiếp tục đầu tư trong bối cảnh giá cả bấp bênh, nông dân lại đối mặt nỗi lo thua lỗ. Cái khó của người trồng sầu riêng là không thể giảm chi phí theo kiểu cắt bỏ hoàn toàn, bởi cây lâu năm cần được duy trì sức khỏe liên tục.
Tiến sĩ Lê Quốc Điền, nguyên Giám đốc Trung tâm chuyển giao Tiến bộ Khoa học Kỹ thuật Viện Cây ăn quả miền Nam, cho biết sầu riêng chỉ bắt đầu cho trái sau 5 năm trồng. Nếu ép cây ra trái sớm, cây có thể suy kiệt, thậm chí chết không thể cứu. Điều này cho thấy trồng sầu riêng không phải là cuộc đầu tư ngắn hạn, mà đòi hỏi vốn bền, kỹ thuật tốt và khả năng chịu đựng biến động thị trường.
Cây trồng giá trị cao nhưng đòi hỏi kỹ thuật nghiêm ngặt
Quá trình chăm sóc sầu riêng cần tuân thủ nhiều yêu cầu kỹ thuật, từ tỉa cành, tạo tán đến chế độ dinh dưỡng và xử lý ra trái. Theo khuyến cáo của tiến sĩ Điền, mỗi cây chỉ nên cao dưới 5 m, có tối đa 18 cành và mang khoảng 80 trái. Tỷ lệ lá già – lá non nên duy trì ở mức 60/40 để cây đủ sức nuôi trái và phục hồi.
Việc bón phân sai cách có thể khiến trái bị sượng, cây mất sức và chết. Sầu riêng cũng khó trồng xen canh với cây ngắn ngày do nhu cầu dinh dưỡng cao, đồng thời dễ gây úng rễ cho cây khác. Chính vì chi phí lớn, kỹ thuật khó và mức độ rủi ro cao, loại cây này thường được gọi là cây hoàng tộc hay cây nhà giàu.
Theo tiến sĩ Điền, chi phí đầu tư giai đoạn đầu rất lớn, từ 1-3 tỷ đồng mỗi ha trong 5 năm, tùy điều kiện đất. Khi cây bước vào thời kỳ cho trái, mỗi ha cần khoảng 500 triệu đồng mỗi năm cho phân bón, thuốc và nhân công. Nếu ngừng đầu tư, cây sẽ suy yếu và chết. Ông cũng cảnh báo, thời gian trồng dài và vốn lớn khiến nhiều nông dân dễ rơi vào bẫy nghèo. Có người phải bán vườn khi cây chưa kịp cho trái vì cạn vốn, không còn khả năng vay mượn.
Diện tích tăng nhanh, thị trường xuất khẩu gặp trở ngại
Giai đoạn 2015 đến 2024, diện tích sầu riêng cả nước tăng gấp 5 lần, từ 32.000 ha lên hơn 178.000 ha, sản lượng đạt hơn 1,5 triệu tấn. Riêng miền Tây có khoảng 35.000 ha, trong đó Tiền Giang chiếm 24.000 ha. Sự mở rộng nhanh cho thấy sức hút lớn của cây sầu riêng trong nhiều năm qua, nhất là khi xuất khẩu từng đạt mức tăng trưởng mạnh.
Tuy nhiên, giá sầu riêng hiện chỉ bằng một phần ba so với cùng kỳ năm ngoái. Nguyên nhân chính được nêu là Trung Quốc, thị trường xuất khẩu lớn nhất, siết kiểm tra hàm lượng hợp chất vàng O, chất có nguy cơ gây ung thư. Nhiều lô hàng bị trả về, phải quay sang tiêu thụ nội địa với giá thấp, tạo áp lực lên toàn bộ chuỗi sản xuất và thu mua.
Năm 2023, sầu riêng lập kỷ lục xuất khẩu với 3,3 tỷ USD, chiếm gần một nửa giá trị rau quả. Nhưng chỉ trong hai tháng đầu năm nay, kim ngạch giảm 69%, còn 52,7 triệu USD. Riêng xuất khẩu sang Trung Quốc giảm tới 83%, còn 27 triệu USD. Từ vị trí mặt hàng xuất khẩu số một, sầu riêng rơi xuống thứ ba, sau thanh long và chuối.
Theo ông Lê Chí Thiện, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Đồng Tháp, giá sầu riêng giảm là xu hướng chung toàn vùng. Trước mắt, các địa phương tăng cường tập huấn kỹ thuật, hướng dẫn nông dân nâng cao chất lượng trái, hạn chế tồn dư chất cấm, đồng thời tìm giải pháp giảm chi phí để tăng khả năng trụ vững trong giai đoạn giá cả bấp bênh.
Trong bối cảnh hiện nay, bài toán của nông dân trồng sầu riêng miền Tây không chỉ là chờ giá phục hồi, mà còn là duy trì vườn cây đúng kỹ thuật, kiểm soát chi phí và đáp ứng yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường. Với cây trồng cần vốn lớn và thời gian dài, chỉ một đợt biến động mạnh cũng có thể làm đảo lộn kế hoạch của nhiều hộ sản xuất.
