Cơ giới hóa nông nghiệp đang được đặt vào vị trí trung tâm trong quá trình đổi mới sản xuất, giảm chi phí và nâng sức chống chịu của ngành nông nghiệp trước biến đổi khí hậu. Ngày 24/7, tại TP.HCM, Trung tâm Khuyến nông Quốc gia tổ chức hội thảo “Đẩy mạnh cơ giới hóa nông nghiệp - Giải pháp nâng cao năng suất, giảm chi phí, thích ứng biến đổi khí hậu”, với sự tham dự của đại diện cơ quan quản lý, địa phương, viện nghiên cứu, doanh nghiệp, hợp tác xã và nông dân.
Hội thảo tập trung thảo luận những điểm nghẽn trong ứng dụng máy móc, công nghệ số và tổ chức dịch vụ nông nghiệp. Từ thực tiễn sản xuất, các đại biểu cho rằng cơ giới hóa không chỉ là câu chuyện đưa thêm thiết bị xuống đồng ruộng, mà còn là quá trình tổ chức lại sản xuất theo hướng đồng bộ, hiện đại, tiết kiệm nguồn lực và phù hợp với yêu cầu phát triển nông nghiệp xanh.
Cơ giới hóa nông nghiệp trước sức ép chi phí và khí hậu
Phát biểu khai mạc, ông Lê Viết Bình, Phó Chánh Văn phòng Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho rằng nông nghiệp Việt Nam đang đối mặt nhiều sức ép cùng lúc. Hạn hán, xâm nhập mặn, lũ lụt diễn biến phức tạp; lao động nông thôn thiếu hụt; trong khi chi phí đầu vào có xu hướng gia tăng. Những yếu tố này làm giảm biên lợi nhuận của người sản xuất và đặt ra yêu cầu phải đổi mới phương thức canh tác.
Theo ông Bình, trong bối cảnh đó, cơ giới hóa nông nghiệp cần trở thành giải pháp trọng tâm để nâng năng suất, giảm phụ thuộc vào lao động thủ công, tăng sức cạnh tranh và thích ứng tốt hơn với biến đổi khí hậu. Ở một số lĩnh vực, đặc biệt là sản xuất lúa, mức độ cơ giới hóa đã đạt kết quả cao ở khâu làm đất và thu hoạch. Cùng với đó, thiết bị bay không người lái, hệ thống tưới tiết kiệm và cảm biến môi trường ngày càng được ứng dụng trong sản xuất.
Tuy nhiên, bức tranh chung vẫn chưa đồng đều. Các khâu gieo trồng chính xác, thu hoạch rau màu, cà phê, sấy, bảo quản và logistics còn thiếu thiết bị và dịch vụ phù hợp. Đất đai phân tán, bờ thửa nhỏ, hạ tầng nội đồng hạn chế và dữ liệu chưa liên thông cũng khiến hiệu quả vận hành máy móc chưa phát huy đầy đủ.
Từ cơ giới hóa từng khâu đến chuỗi giá trị thông minh
Ông Lê Viết Bình nhấn mạnh, giai đoạn 2026 - 2035 cần chuyển từ cơ giới hóa từng khâu riêng lẻ sang cơ giới hóa thông minh theo chuỗi giá trị. Trong định hướng này, máy móc là công cụ, dữ liệu là nền tảng, chuyển đổi số là động lực, hợp tác xã là hạt nhân tổ chức dịch vụ, còn nông nghiệp xanh, phát thải thấp là mục tiêu cuối cùng.
Cách tiếp cận theo chuỗi giá trị có ý nghĩa quan trọng vì sản xuất nông nghiệp không dừng ở khâu gieo trồng hay thu hoạch. Nếu máy móc chỉ được đầu tư rời rạc, mỗi hộ tự mua và tự vận hành, hiệu quả có thể bị hạn chế do quy mô nhỏ, chi phí cao, thời gian sử dụng thiết bị ngắn. Ngược lại, khi máy móc, dữ liệu, dịch vụ và thị trường được kết nối, quá trình sản xuất có điều kiện giảm tổn thất, tiết kiệm chi phí và tạo ra sản phẩm đồng đều hơn.
Đây cũng là hướng đi phù hợp với yêu cầu giảm phát thải. Việc ứng dụng thiết bị chính xác, hệ thống tưới tiết kiệm, cảm biến môi trường và nền tảng quản trị số có thể giúp người sản xuất sử dụng đầu vào hợp lý hơn, hạn chế lãng phí và từng bước thay đổi thói quen canh tác theo hướng xanh hơn.
Khuyến nông giữ vai trò cầu nối chuyển giao công nghệ
Tại hội thảo, ông Lê Quốc Thanh, Giám đốc Trung tâm Khuyến nông Quốc gia cho rằng hiệu quả của cơ giới hóa nông nghiệp không thể chỉ đo bằng số lượng máy móc được đầu tư. Kết quả phải thể hiện ở mức giảm chi phí, giảm lao động, giảm tổn thất và giảm phát thải; đồng thời nâng năng suất, thu nhập của nông dân, chất lượng nông sản và sức cạnh tranh của cả chuỗi giá trị.
Theo ông Thanh, hệ thống khuyến nông cần làm cầu nối giữa nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp và viện, trường. Vai trò này không chỉ là giới thiệu thiết bị mới, mà còn bao gồm xây dựng mô hình phù hợp với từng vùng, đào tạo vận hành thiết bị, hướng dẫn quản trị dữ liệu và tổ chức dịch vụ. Khi công nghệ được chuyển giao đúng nhu cầu, nông dân có điều kiện tiếp cận phương thức sản xuất hiệu quả hơn thay vì phải tự xoay xở với chi phí đầu tư lớn.
Ông Thanh cũng nhấn mạnh cơ giới hóa thông minh phải gắn với đổi mới tổ chức sản xuất, phát triển hạ tầng dữ liệu và bảo đảm nông dân là chủ thể hưởng lợi. Điều này cho thấy trọng tâm không chỉ nằm ở công nghệ, mà còn ở cách tổ chức để công nghệ đi vào đồng ruộng một cách bền vững.
Phát triển dịch vụ cơ giới hóa và nông nghiệp xanh
Các đại biểu đề xuất chuyển từ hỗ trợ từng hộ mua máy sang phát triển dịch vụ cơ giới hóa, lấy hợp tác xã làm hạt nhân. Đây là hướng đi được đánh giá phù hợp với điều kiện sản xuất còn phân tán ở nhiều địa phương, bởi hợp tác xã có thể tập hợp nhu cầu, tổ chức lịch vận hành, chia sẻ chi phí và nâng hiệu suất sử dụng thiết bị.
Bên cạnh đó, hội thảo đề cập việc xây dựng trung tâm dịch vụ vùng, thúc đẩy hợp tác công - tư, tín dụng xanh và đào tạo kỹ thuật viên. Những giải pháp này nhằm tạo nền tảng để máy móc, công nghệ và dịch vụ kỹ thuật tiếp cận rộng hơn đến nông dân, đồng thời giảm rủi ro khi ứng dụng thiết bị mới.
Các khuyến nghị cũng nhấn mạnh mở rộng ứng dụng UAV, trí tuệ nhân tạo, IoT, robot và nền tảng quản trị số. Cùng với đó là cơ giới hóa xử lý phụ phẩm theo hướng kinh tế tuần hoàn, qua đó tận dụng nguồn tài nguyên sau sản xuất, giảm lãng phí và góp phần vào mục tiêu phát thải thấp.
Từ những trao đổi tại hội thảo, các đại biểu thống nhất rằng cơ giới hóa chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được triển khai đồng bộ từ sản xuất đến chế biến, gắn với chuyển đổi số và tổ chức lại dịch vụ nông nghiệp. Đây là nền tảng quan trọng để giảm chi phí, nâng thu nhập cho nông dân và đưa nông nghiệp Việt Nam tiến nhanh hơn trên con đường xanh, hiện đại, phát thải thấp.
