Từ một cậu học trò nghèo ở vùng quê đồng ruộng, ông Việt đã đi qua nhiều vị trí trong ngành nông nghiệp trước khi chọn trở về với lúa mùa, loại lúa gắn với ký ức tuổi thơ và hệ sinh thái ruộng đồng truyền thống. Với ông, gìn giữ hạt giống không chỉ là giữ một nguồn gen cây trồng, mà còn là giữ lại cách người nông dân từng sống hài hòa với nước lũ, cá đồng, chim trời và mùa gió bấc.
Tám năm trước, ông thuyết phục gia đình dành toàn bộ 2,5 ha đất để trồng và phục dựng các giống lúa cũ. Từ vài trăm hạt giống ban đầu, đến nay ông đã phục dựng được 40 giống lúa mùa, phối hợp cùng Đại học Cần Thơ trẻ hóa 850 giống địa phương, đồng thời chọn lọc ra hai giống riêng là TV1 và TV2.
Từ cậu học trò nghèo đến kỹ sư nông nghiệp
Ông Việt sinh ra trong một gia đình nghèo, đông con tại xã Minh Lương, huyện Châu Thành, tỉnh Kiên Giang, nay là xã Châu Thành, tỉnh An Giang. Mất cha từ nhỏ, tuổi thơ của ông gắn với nhịp sống một buổi đi học, một buổi phụ mẹ việc đồng áng. Trong số các anh em, ông là người duy nhất theo đuổi con chữ đến cùng.
Năm 1982, ông là một trong bốn học sinh của huyện đỗ đại học. Nhắc lại quãng thời gian ấy, ông kể rằng hồi đó học đại học không mất học phí, mỗi tháng còn được trợ cấp 13 kg gạo và 26 đồng. Để có tiền gửi về cho mẹ, ông đi làm thêm đủ việc, từ bán bánh dạo, dặm lúa đến tuốt lá mía.
Tốt nghiệp ngành trồng trọt Đại học Cần Thơ với thành tích xuất sắc, ông được giữ lại trường học chuyên sâu và có cơ hội đi du học. Tuy nhiên, trước hoàn cảnh gia đình, ông từ chối con đường rộng mở ấy để về quê lo cho mẹ và các em. Lựa chọn đó cũng đưa ông trở lại gần hơn với nông dân, ruộng đồng và những vấn đề cụ thể của sản xuất nông nghiệp địa phương.
Nỗi nhớ lúa mùa và hệ sinh thái đồng ruộng
Trong nhiều năm làm việc, ông Việt trải qua các vị trí từ cán bộ phòng nông nghiệp, hội nông dân đến giám đốc hợp tác xã. Ông tự nhận mình là người đã ‘nếm đủ mùi nông nghiệp, nông dân, nông thôn’. Dù am hiểu kỹ thuật canh tác lúa cao sản, trong ông vẫn luôn đau đáu ký ức về những mùa lúa cũ, khi cả gia đình trồng lúa mùa giữa hệ sinh thái đồng ruộng phong phú, yên bình.
Theo hồi ức của ông, lúa mùa sau khi gieo được để phát triển theo tự nhiên. Khi lũ về, cá đồng kéo lên sinh sản, ăn sâu rầy và thải phân, góp phần bồi bổ cho ruộng. Đến lúc gió bấc nổi, lúa trổ bông theo mùa, cho hạt gạo thơm, chắc và ngọt. Với ông, đó không chỉ là kỹ thuật canh tác, mà còn là một vòng tuần hoàn tự nhiên từng nuôi sống nhiều thế hệ nông dân.
Chính ký ức ấy khiến ông muốn lưu giữ tinh hoa lúa mùa trong bối cảnh nhiều giống cũ có nguy cơ mai một. Bảo tồn lúa mùa vì vậy không chỉ là việc cất giữ hạt giống, mà phải trồng lại, quan sát, chọn lọc và làm mới sức sống của giống trên chính đồng ruộng.
Tám năm phục dựng từ 200 hạt giống mỗi loại
Tám năm trước, ông Việt bắt đầu hành trình phục dựng lúa mùa bằng cách dành toàn bộ 2,5 ha đất của gia đình cho mục tiêu bảo tồn. Ông liên hệ các viện, trường để xin giống và nhận được 5 loại quý gồm Một Bụi, Chim Rơi, Ba Bụi, Nếp Than Tàu, Móng Chim Vàng. Mỗi loại chỉ có 200 hạt, buộc ông phải khoanh vùng trồng thử và chăm sóc rất kỹ lưỡng.
Thời gian đầu, nhiều người cho rằng ông ‘gàn’ khi bỏ công sức, tiền bạc vào những giống lúa năng suất thấp, khó chăm và ít phù hợp với cách sản xuất hàng hóa thông thường. Nhưng ông không bận tâm. Sau từng vụ lúa, ông nhận thấy cá, chim trời dần trở lại, hệ sinh thái ruộng đồng có dấu hiệu phục hồi. Ông ví đất cũng như con người, sau thời gian làm việc cực nhọc cần được nghỉ ngơi, nên mỗi mùa lúa xong ông cho đất nghỉ để tự phục hồi.
Khi nhân giống thành công qua vài vụ, ông mở rộng diện tích lên 2,5 ha và thuê thêm gần 10 ha đất lân cận chỉ để phục vụ bảo tồn. Hành trình này không hề thuận lợi. Có giống bị thoái hóa, có thời điểm chim trời ăn sạch lúa khi trổ bông. Ông lại kiên trì phục tráng, bao lưới bảo vệ vùng trồng và tiếp tục chọn lọc để giữ được đặc tính của từng giống.
Giữ nguồn gen, mở hướng lan tỏa tri thức lúa mùa
Một phần giống sau thu hoạch được ông gửi lại các viện, trường để phục vụ nghiên cứu. Theo ông Việt, nhiều giống lúa nếu bảo quản lâu năm sẽ mất khả năng nảy mầm, vì vậy phải được trồng lại để trẻ hóa. Nếu không có người làm công việc này, những giống quý có thể biến mất khỏi đồng ruộng và cả trong ký ức sản xuất của nông dân.
Đến nay, ông Việt đã phục dựng được 40 giống lúa mùa. Ông cũng phối hợp cùng Đại học Cần Thơ trẻ hóa 850 giống địa phương và chọn lọc ra hai giống riêng là TV1 và TV2. Một số sản phẩm từ lúa mùa như gạo Móng Chim Vàng, Móng Chim Rơi đã được công nhận OCOP 3 sao cấp tỉnh, góp phần tạo thêm giá trị cho các giống lúa truyền thống.
Dù vậy, canh tác lúa thuận thiên không phải con đường dễ có lợi nhuận. Năng suất chỉ đạt 1-2 tấn/ha, ông thừa nhận vụ nào cũng thua lỗ dù giá bán cao. Tiền lương hưu và tiền dành dụm đều được ông dồn cho ruộng lúa. Ông kể vợ thường cằn nhằn, nhưng ông không nỡ bỏ, bởi theo ông, nếu ai cũng chọn việc nhẹ nhàng thì phần gian khổ sẽ chẳng biết dành cho ai.
Gần đây, ông mở trang trại kết hợp sản xuất và du lịch nông nghiệp. Cách làm này vừa giúp có thêm thu nhập, vừa tạo không gian để quảng bá lúa mùa. Mỗi tuần, nhiều đoàn học sinh, sinh viên ngành nông nghiệp và du khách quốc tế đến thăm, nghe ông giảng giải, trải nghiệm gặt, tuốt lúa và ăn cơm giữa đồng quê.
Không dừng ở hạt giống, ông còn phục dựng nhiều nông cụ truyền thống như bồ lúa, cối xay, nọc cấy để thế hệ trẻ hiểu hơn về văn hóa lúa nước. Khi rảnh rỗi, ông viết sách kể về đời sống lúa mùa, phỏng vấn các lão nông để bổ sung tư liệu. Những cuốn sách ấy được ông tặng cho thư viện các trường, bạn bè và học sinh.
Năm 2023, ông Việt được Trung ương Hội Nông dân Việt Nam vinh danh là ‘nhà khoa học của nhà nông’, cùng nhiều bằng khen, giấy khen cấp tỉnh, huyện. Nhưng với ông, phần thưởng lớn nhất vẫn là được tiếp tục gìn giữ những giống lúa mùa quý hiếm, đồng thời lan tỏa kiến thức trồng lúa truyền thống cho thế hệ sau.
