Chè Bát Tiên ở Mường Hum, tỉnh Lào Cai đang bước vào giai đoạn phát triển mới khi người dân không còn chỉ bán chè búp tươi, mà từng bước đầu tư chế biến sâu, xây dựng vùng nguyên liệu và nâng cao chất lượng sản phẩm. Trên những triền đồi quanh năm phủ xanh, cây chè đã trở thành sinh kế quan trọng, góp phần tạo nguồn thu ổn định cho nhiều hộ dân vùng cao.
Sự thay đổi trong tư duy sản xuất là điểm đáng chú ý tại Mường Hum. Từ chỗ canh tác nhỏ lẻ, phụ thuộc thương lái và giá nguyên liệu thô, nhiều hộ đã mạnh dạn đầu tư máy móc, liên kết với hợp tác xã, áp dụng kỹ thuật chăm sóc theo hướng hữu cơ. Nhờ đó, cây chè không chỉ giúp xóa nghèo mà còn mở ra hướng phát triển kinh tế bền vững hơn cho địa phương.
Chè Bát Tiên từ cây trồng xóa nghèo đến nguồn thu nhập chủ lực
Sau hơn hai thập kỷ bén rễ trên vùng đất Mường Hum, cây chè đã không còn là cây trồng phụ. Với nhiều gia đình, đây là nguồn thu chính, tạo điều kiện trang trải sinh hoạt, đầu tư sản xuất và nuôi con ăn học. Quá trình chuyển đổi từ các cây trồng hiệu quả thấp sang chè cho thấy sự thích nghi của người dân với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng vùng cao.
Gia đình bà Hoàng Thị Mây, ở thôn Mường Hum, là một trong những hộ gắn bó lâu năm với cây chè. Trước đây, gia đình bà chủ yếu trồng ngô nhưng hiệu quả kinh tế thấp, thường xuyên bị gia súc phá hoại, có năm gần như mất trắng. Từ khi chuyển đổi sang trồng chè, đời sống từng bước ổn định hơn. Theo bà Mây, mỗi năm cây chè mang lại nguồn thu gần 100 triệu đồng, giúp gia đình trang trải chi phí sinh hoạt và nuôi các con ăn học.
Câu chuyện của gia đình bà Mây cũng là thực tế của nhiều hộ dân tại Mường Hum. Khi cây chè cho thu hoạch ổn định, người dân có thêm động lực chăm sóc vườn đồi, nâng cao chất lượng búp tươi thay vì chỉ dựa vào cây trồng ngắn ngày. Đây là nền tảng quan trọng để địa phương hình thành vùng sản xuất hàng hóa, tạo nguồn nguyên liệu cho hoạt động chế biến.
Đầu tư chế biến sâu để tăng giá trị sản phẩm
Gia đình anh Trương Văn Dũng đã có gần 20 năm gắn bó với cây chè và hiện duy trì hơn 3 ha chè Bát Tiên. Trước đây, sản phẩm chủ yếu bán cho thương lái nên giá cả bấp bênh, phụ thuộc nhiều vào thị trường. Nhận thấy nhu cầu tiêu thụ chè chất lượng cao ngày càng tăng, anh Dũng mạnh dạn đầu tư máy sao chè để chế biến sản phẩm ngay tại địa phương.
Không chỉ tiêu thụ sản phẩm từ diện tích chè của gia đình, mỗi năm anh Dũng còn thu mua hơn 10 tấn chè búp tươi của người dân trong thôn để chế biến. Theo anh, chè Bát Tiên có hương thơm đặc trưng, vị đậm đà nên ngày càng được người tiêu dùng ưa chuộng. Việc chế biến sâu giúp nâng cao giá trị sản phẩm, đồng thời tăng đáng kể thu nhập so với hình thức bán nguyên liệu thô trước đây.
Được đưa vào trồng tại Mường Hum từ năm 2002, cây chè đã trải qua nhiều giai đoạn thăng trầm để trở thành cây trồng chủ lực trong phát triển kinh tế địa phương. Hiện toàn xã có 112 ha chè, trong đó khoảng 30 ha là chè Bát Tiên, còn lại là chè Shan. Khoảng 80 ha đang cho thu hoạch, sản lượng chè búp tươi đạt trên 651 tấn mỗi năm. Hơn 100 hộ dân tại các thôn Mường Hum, Piềng Láo, Ky Quan San tham gia trồng chè.
Những con số này cho thấy cây chè đã có vị trí rõ nét trong cơ cấu sản xuất của xã. Với đặc tính phù hợp điều kiện vùng cao, cây chè góp phần nâng cao thu nhập, cải thiện đời sống và tạo thêm việc làm tại chỗ. Khi khâu chế biến được chú trọng, giá trị của vùng nguyên liệu có điều kiện được phát huy tốt hơn.
Liên kết hợp tác xã, giữ hương vị chè địa phương
Để phát triển cây chè theo hướng hàng hóa và bền vững, xã Mường Hum chú trọng xây dựng mô hình liên kết sản xuất, tiêu thụ thông qua các hợp tác xã. Tiêu biểu là Hợp tác xã Chè Hướng Tâm với 9 thành viên, liên kết cùng khoảng 20 hộ dân trồng chè trên địa bàn. Mỗi năm, hợp tác xã thu mua từ 40 - 45 tấn chè búp tươi của người dân, chế biến khoảng 6 - 7 tấn chè khô cung cấp ra thị trường.
Để giữ trọn hương vị đặc trưng của chè Bát Tiên, Hợp tác xã Chè Hướng Tâm áp dụng phương pháp sao máy kết hợp sấy bằng lò củi theo hướng truyền thống. Sau khi thu hái, chè được phơi tái từ 2 - 3 giờ nhằm giảm độ ẩm, sau đó trải qua các công đoạn sao, vò, sao khô và lên hương. Quy trình này khá công phu, nhưng thành phẩm có màu sắc đẹp, hương thơm tự nhiên và vị đậm đặc trưng, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của người tiêu dùng.
Bên cạnh thu mua và chế biến, hợp tác xã còn hỗ trợ người dân áp dụng quy trình sản xuất theo hướng hữu cơ, hướng dẫn kỹ thuật chăm sóc, thu hái đúng tiêu chuẩn và cung ứng vật tư sản xuất. Cách làm này giúp nâng chất lượng vùng nguyên liệu, đồng thời tạo niềm tin tốt hơn với thị trường. Trong sản xuất nông nghiệp, liên kết giữa nông dân và hợp tác xã là yếu tố quan trọng để giảm tình trạng manh mún, nâng năng lực tiêu thụ và ổn định đầu ra.
Theo anh Trương Văn Hướng, Giám đốc Hợp tác xã Chè Hướng Tâm, trước đây sản xuất chè trên địa bàn còn nhỏ lẻ, manh mún nên hiệu quả kinh tế chưa cao. Những năm gần đây, khi chè Mường Hum dần được thị trường biết đến và đầu ra thuận lợi hơn, người dân đã mạnh dạn mở rộng diện tích, đầu tư nâng cao chất lượng sản phẩm. Hiện sản phẩm chè Bát Tiên Mường Hum đã được công nhận OCOP 3 sao. Đây là động lực để hợp tác xã và người dân tiếp tục cải tiến mẫu mã, nâng cao chất lượng, từng bước xây dựng thương hiệu chè địa phương vững chắc hơn.
Tháo gỡ điểm nghẽn để mở rộng thị trường tiêu thụ
Theo đánh giá của UBND xã Mường Hum, tiềm năng phát triển cây chè vẫn còn rất lớn. Tuy nhiên, diện tích sản xuất hiện chưa tương xứng với lợi thế sẵn có. Thị trường tiêu thụ vẫn phụ thuộc nhiều vào tư thương nên giá cả còn thiếu ổn định. Bên cạnh đó, nhiều hộ dân gặp khó khăn về vốn, việc ứng dụng khoa học kỹ thuật vào sản xuất và chế biến chưa đồng đều, hệ thống tưới tiêu còn hạn chế và phụ thuộc nhiều vào điều kiện tự nhiên.
Ông Châu Văn Chung, Phó Chủ tịch UBND xã Mường Hum, cho biết thời gian tới địa phương sẽ tiếp tục tổ chức các lớp tập huấn sản xuất chè theo hướng hữu cơ, tạo điều kiện cho người dân tiếp cận nguồn vốn. Đồng thời, xã sẽ củng cố và phát triển các hợp tác xã nhằm tăng cường liên kết sản xuất, ứng dụng khoa học kỹ thuật và mở rộng thị trường tiêu thụ.
Định hướng này phù hợp với yêu cầu nâng cấp chuỗi giá trị nông sản tại vùng cao. Khi người dân được hỗ trợ về kỹ thuật, vốn và đầu ra, vùng chè có thể phát triển ổn định hơn, giảm rủi ro do biến động giá. Đặc biệt, với sản phẩm đã có chứng nhận OCOP 3 sao, việc tiếp tục chuẩn hóa quy trình, cải tiến mẫu mã và duy trì chất lượng là bước đi cần thiết để tạo chỗ đứng lâu dài cho chè Bát Tiên trên thị trường.
Với khí hậu, thổ nhưỡng thuận lợi cùng định hướng phát triển theo chiều sâu, chè Mường Hum nói chung và chè Bát Tiên nói riêng đang từng bước khẳng định vị thế. Không chỉ mang lại giá trị kinh tế, cây chè còn mở ra sinh kế bền vững, góp phần giúp người dân vùng cao vươn lên làm giàu trên chính mảnh đất quê hương.
