Ngày 24/4, tại khu vực Hòa An A, phường Ô Môn, TP Cần Thơ, Trường Cao đẳng Kinh tế - Kỹ thuật Cần Thơ phối hợp Trung tâm Khuyến nông và Dịch vụ nông nghiệp cùng Chi cục Thủy sản và Kiểm ngư thành phố tổ chức chương trình tập huấn kỹ thuật nuôi vỗ sinh sản nhân tạo và ương nuôi cá chạch sông. Đối tượng tham gia là các hộ dân đến từ hai phường Phước Thới và Ô Môn, những địa bàn có điều kiện tiếp cận mô hình nuôi thủy sản nước ngọt và có nhu cầu tìm hiểu thêm đối tượng nuôi mới.
Hoạt động tập huấn được đặt trong bối cảnh cá chạch sông là loài cá có giá trị kinh tế cao khi nuôi thương phẩm, nhưng nguồn lợi trong tự nhiên đang dần cạn kiệt. Theo nội dung được chia sẻ tại chương trình, nguyên nhân chủ yếu đến từ tình trạng khai thác quá mức và các hình thức đánh bắt tận diệt, làm suy giảm nghiêm trọng nguồn lợi thủy sản. Vì vậy, việc chuyển giao kỹ thuật sản xuất giống và ương nuôi không chỉ có ý nghĩa với sinh kế của nông dân, mà còn gắn với yêu cầu bảo vệ, tái tạo nguồn lợi bản địa.
Tập huấn kỹ thuật cho nông dân hai phường Phước Thới và Ô Môn
Chương trình tại khu vực Hòa An A, phường Ô Môn được tổ chức với sự phối hợp của các đơn vị đào tạo, khuyến nông và quản lý chuyên ngành thủy sản. Sự tham gia của Trường Cao đẳng Kinh tế - Kỹ thuật Cần Thơ, Trung tâm Khuyến nông và Dịch vụ nông nghiệp cùng Chi cục Thủy sản và Kiểm ngư thành phố cho thấy định hướng đưa tiến bộ kỹ thuật đến gần hơn với người nuôi, nhất là trong những mô hình còn cần tiếp tục hoàn thiện như cá chạch sông.
Đối với các hộ dân ở Phước Thới và Ô Môn, tập huấn là dịp tiếp cận trực tiếp quy trình kỹ thuật, từ giai đoạn nuôi vỗ cá bố mẹ đến sinh sản nhân tạo, ương nuôi cá giống và chăm sóc cá thương phẩm. Đây là những khâu có liên hệ chặt chẽ với nhau. Nếu nguồn cá bố mẹ không được chọn lọc và nuôi vỗ phù hợp, quá trình kích thích sinh sản nhân tạo sẽ khó đạt kết quả mong muốn. Nếu cá bột sau khi nở không được ương đúng cách, tỷ lệ sống từ cá bột lên cá hương sẽ bị ảnh hưởng.
Điểm đáng chú ý của chương trình là nội dung không chỉ dừng lại ở lý thuyết nuôi thương phẩm, mà đi vào cả kỹ thuật sản xuất giống. Với một loài cá đang gặp khó khăn về nguồn giống, việc nông dân hiểu được các công đoạn ban đầu có ý nghĩa quan trọng. Khi người nuôi nắm được đặc điểm sinh sản, yêu cầu môi trường và cách chăm sóc ở từng giai đoạn, họ có thêm cơ sở để đánh giá hiệu quả mô hình trước khi mở rộng sản xuất.
Cá chạch sông: đối tượng nuôi giá trị nhưng nguồn tự nhiên suy giảm
Cá chạch sông là loài cá nước ngọt đặc trưng của khu hệ Đông Nam Á. Loài cá này được đánh giá có giá trị kinh tế cao khi nuôi thương phẩm, do đó có thể trở thành một hướng đa dạng hóa đối tượng nuôi trong điều kiện phù hợp. Tuy nhiên, giá trị kinh tế cũng là một trong những yếu tố khiến áp lực khai thác ngoài tự nhiên tăng lên nếu không có giải pháp quản lý và tái tạo nguồn lợi.
Theo nội dung tập huấn, nguồn cá chạch sông trong tự nhiên đang dần cạn kiệt. Tình trạng khai thác quá mức cùng các hình thức đánh bắt tận diệt làm nguồn lợi thủy sản suy giảm nghiêm trọng. Với các loài thủy sản bản địa, sự suy giảm này không chỉ làm giảm sản lượng khai thác, mà còn tác động đến cân bằng nguồn giống tự nhiên, khiến người dân ngày càng khó tiếp cận con giống ổn định cho nuôi thương phẩm.
Trong bối cảnh đó, phát triển kỹ thuật sinh sản nhân tạo và ương nuôi cá chạch sông được xem là hướng đi có tính hai mặt tích cực. Một mặt, kỹ thuật này giúp người dân từng bước chủ động nguồn giống chất lượng, hạn chế phụ thuộc vào nguồn cá ngoài tự nhiên. Mặt khác, khi sản xuất giống được kiểm soát tốt, áp lực khai thác cá giống tự nhiên có thể được giảm bớt, qua đó hỗ trợ mục tiêu bảo tồn và tái tạo nguồn lợi thủy sản bản địa.
Đối với TP Cần Thơ, một địa phương có hoạt động nuôi trồng thủy sản nước ngọt, việc đưa cá chạch sông vào chương trình tập huấn còn thể hiện định hướng mở rộng đối tượng nuôi theo hướng phù hợp điều kiện địa phương. Không phải đối tượng nuôi nào cũng có thể phát triển nhanh trên diện rộng, nhưng việc chuẩn bị kiến thức kỹ thuật cho nông dân là bước cần thiết để hạn chế rủi ro khi bà con thử nghiệm hoặc chuyển đổi mô hình.
Quy trình được chuyển giao: từ cá bố mẹ đến cá thương phẩm
Tại buổi tập huấn, các hộ dân được hướng dẫn quy trình kỹ thuật tương đối đầy đủ, bắt đầu từ khâu chọn cá bố mẹ. Đây là nền tảng của sản xuất giống, bởi chất lượng đàn bố mẹ có ảnh hưởng đến khả năng thành thục, hiệu quả sinh sản và sức sống của thế hệ cá con. Sau đó, người nuôi được hướng dẫn nuôi vỗ thành thục, tức giai đoạn chăm sóc, quản lý để cá bố mẹ đạt điều kiện sinh sản phù hợp.
Nội dung tiếp theo là kỹ thuật kích thích sinh sản nhân tạo. Đây là khâu có tính chuyên môn cao, đòi hỏi người thực hiện hiểu đúng đặc điểm sinh học của cá, thời điểm can thiệp và cách theo dõi sau kích thích. Với những loài có giá trị nhưng nguồn giống còn hạn chế, sinh sản nhân tạo là giải pháp giúp tạo ra con giống theo hướng chủ động hơn, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn thu gom từ tự nhiên.
Sau sinh sản là giai đoạn ương nuôi cá giống. Đây là công đoạn được nhấn mạnh vì cá bột có kích cỡ rất nhỏ, dễ chịu tác động từ môi trường, thức ăn và quy trình chăm sóc. Người dân được hướng dẫn kỹ thuật ương nuôi cá giống, đồng thời tiếp cận các yêu cầu về quản lý nước, chăm sóc và theo dõi trong quá trình chuyển từ cá bột lên cá hương. Chất lượng giai đoạn này quyết định lớn đến khả năng phát triển tiếp theo của đàn cá.
Khi cá đạt kích cỡ phù hợp, quy trình chuyển sang chăm sóc cá thương phẩm. Ở giai đoạn này, người nuôi cần quan tâm đến mật độ, thức ăn, môi trường nước, giá thể và phòng ngừa dịch bệnh. Mục tiêu không chỉ là nuôi cá sống, mà còn là nâng cao tỷ lệ sống, chất lượng cá và hiệu quả kinh tế. Vì vậy, chương trình tập huấn đã kết nối các khâu sản xuất giống và nuôi thương phẩm thành một chuỗi kỹ thuật liên tục.
Quản lý môi trường nước, ao nuôi và phòng ngừa dịch bệnh
Bên cạnh kỹ thuật sinh sản và ương giống, các chuyên gia cũng chia sẻ về điều kiện môi trường nước phù hợp, kỹ thuật quản lý ao nuôi và phòng ngừa dịch bệnh. Đây là nhóm nội dung quan trọng trong nuôi thủy sản nước ngọt, bởi môi trường ao nuôi là nơi cá sinh trưởng hằng ngày. Khi chất lượng nước biến động hoặc bị ô nhiễm, cá dễ bị stress, giảm ăn, chậm lớn và tăng nguy cơ phát sinh bệnh.
Quản lý ao nuôi đối với cá chạch sông cần được nhìn nhận như một công việc thường xuyên, không phải chỉ xử lý khi đã có sự cố. Người nuôi cần theo dõi điều kiện nước, kiểm soát lượng thức ăn, hạn chế chất thải tích tụ và giữ môi trường ổn định. Những nội dung này được đưa vào tập huấn nhằm giúp bà con hiểu rằng hiệu quả mô hình phụ thuộc vào nhiều yếu tố đồng thời, trong đó kỹ thuật chăm sóc hằng ngày giữ vai trò rất lớn.
Phòng ngừa dịch bệnh cũng được đặt thành nội dung riêng, vì khi bệnh đã phát sinh trong ao nuôi, chi phí xử lý thường cao hơn và rủi ro thiệt hại lớn hơn so với phòng bệnh từ đầu. Với cá giống nhỏ, đặc biệt là giai đoạn cá bột lên cá hương, sức chống chịu còn hạn chế. Do đó, việc giữ môi trường phù hợp, sử dụng thức ăn hợp lý và quan sát biểu hiện của cá là những việc cần được người nuôi thực hiện cẩn trọng.
Thông qua hướng dẫn của các chuyên gia, nông dân có điều kiện nhận diện rõ hơn mối liên hệ giữa kỹ thuật, môi trường và hiệu quả kinh tế. Một quy trình nuôi tốt không chỉ là biết cho cá ăn hay thả cá xuống ao, mà còn bao gồm khả năng quản lý hệ thống nuôi theo từng giai đoạn phát triển. Đây là nền tảng để mô hình cá chạch sông có thể được nhân rộng một cách thận trọng và bền vững.
Khó khăn về nguồn giống và khuyến nghị về thức ăn, giá thể
Ông Nguyễn Minh Đức, Giám đốc Trung tâm Khuyến nông và Dịch vụ nông nghiệp TP Cần Thơ, cho rằng khó khăn hiện nay là nguồn giống. Theo ông, tỷ lệ sống từ cá bột lên cá hương còn thấp do kích cỡ cá bột rất nhỏ, đòi hỏi tiếp tục theo dõi, hoàn thiện quy trình ương nuôi. Nhận định này cho thấy dù cá chạch sông có tiềm năng, quá trình phát triển mô hình vẫn cần được thực hiện trên cơ sở kỹ thuật chắc chắn, không nóng vội.
Khâu ương nuôi từ cá bột lên cá hương là mắt xích nhạy cảm trong chuỗi sản xuất giống. Cá bột nhỏ đồng nghĩa với yêu cầu cao hơn về thức ăn, môi trường và thao tác chăm sóc. Nếu điều kiện ương không phù hợp, tỷ lệ hao hụt có thể làm giảm hiệu quả sản xuất giống, kéo theo khó khăn cho khâu nuôi thương phẩm. Vì vậy, việc tiếp tục theo dõi và hoàn thiện quy trình là yêu cầu cần thiết để người dân có thể chủ động nguồn giống chất lượng hơn trong thời gian tới.
Về thức ăn, ông Nguyễn Minh Đức khuyến nghị bà con nên sử dụng các loại thức ăn công nghiệp chuyên dùng cho cá chình, lươn bột hiện có trên thị trường. Theo khuyến nghị này, thức ăn công nghiệp giúp tiết kiệm công xử lý và hạn chế ô nhiễm nước. Đây là điểm quan trọng, bởi thức ăn không phù hợp hoặc dư thừa có thể làm xấu môi trường nuôi, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe và tốc độ phát triển của cá.
Ông cũng nhấn mạnh việc bố trí giá thể trong ao nuôi là cần thiết, đồng thời lựa chọn thức ăn có hàm lượng đạm cao để rút ngắn thời gian nuôi và nâng cao hiệu quả kinh tế. Những khuyến nghị này hướng người nuôi đến cách tổ chức ao nuôi phù hợp hơn với tập tính và nhu cầu sinh trưởng của cá chạch sông, đồng thời giúp kiểm soát chi phí, công chăm sóc và chất lượng nước trong suốt quá trình nuôi.
Hướng tới mô hình nuôi hiệu quả và bảo tồn nguồn lợi bản địa
Theo Chi cục Thủy sản và Kiểm ngư TP Cần Thơ, việc chuyển giao kỹ thuật sinh sản nhân tạo và ương nuôi cá chạch sông sẽ giúp người dân chủ động nguồn giống chất lượng, từng bước phát triển mô hình nuôi hiệu quả. Đây là mục tiêu thiết thực, bởi nguồn giống luôn là yếu tố đầu vào then chốt trong nuôi thủy sản. Khi giống không ổn định, người nuôi khó tính toán thời vụ, quy mô, chi phí và hiệu quả đầu ra.
Thông qua chương trình, người dân không chỉ được cập nhật kiến thức mới mà còn có cơ hội tiếp cận một mô hình nuôi tiềm năng. Trong sản xuất nông nghiệp nói chung và thủy sản nói riêng, việc đa dạng hóa đối tượng nuôi giúp bà con có thêm lựa chọn sinh kế, nhất là khi một số đối tượng truyền thống có thể gặp áp lực về thị trường, dịch bệnh hoặc chi phí đầu vào. Cá chạch sông, với giá trị kinh tế cao, có thể là một lựa chọn đáng quan tâm nếu quy trình giống và nuôi thương phẩm được hoàn thiện.
Về lâu dài, phát triển nuôi cá chạch sông còn mang ý nghĩa quan trọng trong bảo vệ nguồn lợi thủy sản. Khi người dân có thể sản xuất và sử dụng nguồn giống nhân tạo, nhu cầu khai thác cá giống tự nhiên có điều kiện giảm xuống. Cùng với đó, nhận thức của cộng đồng về nguy cơ từ khai thác quá mức và đánh bắt tận diệt cũng được nâng lên thông qua các chương trình tập huấn gắn với thực tiễn địa phương.
Chương trình tập huấn ngày 24/4 tại khu vực Hòa An A, phường Ô Môn vì vậy không chỉ là một hoạt động chuyển giao kỹ thuật đơn lẻ. Đây còn là bước kết nối giữa đào tạo, khuyến nông, quản lý thủy sản và nhu cầu sản xuất của nông dân. Nếu tiếp tục được theo dõi, hoàn thiện quy trình ương nuôi và hướng dẫn phù hợp, cá chạch sông có thể góp phần nâng cao thu nhập cho người nuôi, đồng thời thúc đẩy ngành nuôi trồng thủy sản nước ngọt phát triển bền vững tại TP Cần Thơ.
