Canh tác bền vững trên cây sầu riêng và cà phê tại Tây Nguyên đang có thêm một điểm tựa mới khi mô hình chuyển giao công nghệ The Center of Excellence, gọi tắt là CoE, được ra mắt tại Đắk Lắk. Mô hình đặt tại Viện Khoa học kỹ thuật Nông lâm nghiệp Tây Nguyên, viết tắt là WASI, được kỳ vọng trở thành cầu nối đưa tiến bộ khoa học đến vùng trồng, qua đó góp phần nâng cao giá trị hai ngành hàng nông sản chủ lực theo hướng hiệu quả, xanh và thích ứng tốt hơn với biến đổi khí hậu.
Lễ ra mắt có sự tham dự của lãnh đạo Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, Trung tâm Khuyến nông Quốc gia, Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Đắk Lắk, Công ty Bayer Việt Nam cùng hơn 70 đại biểu là đại diện hợp tác xã, doanh nghiệp và nông dân. Sự kiện không chỉ mang ý nghĩa giới thiệu một mô hình kỹ thuật mới, mà còn thể hiện xu hướng liên kết giữa cơ quan quản lý, viện nghiên cứu, doanh nghiệp và người sản xuất trong quá trình đổi mới nông nghiệp.
Canh tác bền vững gắn với yêu cầu mới của vùng trồng
Tại Tây Nguyên, sản xuất sầu riêng và cà phê đang đứng trước nhiều yêu cầu khắt khe hơn. Biến đổi khí hậu làm thời tiết khó lường, dịch hại diễn biến phức tạp, trong khi các thị trường xuất khẩu liên tục nâng cao tiêu chuẩn về chất lượng, an toàn thực phẩm, dư lượng hóa chất và khả năng truy xuất nguồn gốc. Trong bối cảnh đó, việc chuyển giao công nghệ không thể chỉ dừng ở khuyến cáo riêng lẻ, mà cần một hệ thống thực hành đồng bộ ngay tại vùng sản xuất.
Trên nền tảng mô hình Better Life Farming trước đây, CoE được thiết kế như một không gian thực nghiệm, trình diễn và đào tạo. Mô hình này hướng tới hiện thực hóa chủ trương thúc đẩy khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo trong nông nghiệp theo tinh thần Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị. Điểm đáng chú ý là CoE không chỉ giới thiệu thiết bị hay vật tư mới, mà đặt người nông dân vào trung tâm của quá trình học tập, thử nghiệm và áp dụng.
Theo các chuyên gia, hướng tiếp cận của CoE là xây dựng một hệ sinh thái hỗ trợ sản xuất. Trong hệ sinh thái đó, người trồng được hướng dẫn quản lý sức khỏe cây trồng tổng hợp, tức IPHM, quản lý dinh dưỡng, tối ưu hóa nước tưới, ứng dụng công nghệ số, kiểm soát dư lượng và kết nối thị trường tiêu thụ. Đây là những mắt xích quan trọng để canh tác bền vững không chỉ là khẩu hiệu, mà trở thành quy trình có thể đo lường bằng hiệu quả kinh tế và chất lượng nông sản.
Vườn thực nghiệm WASI kết nối công nghệ, tài chính và thị trường
Tại vườn thực nghiệm của WASI, nông dân sẽ được tiếp cận đồng bộ nhiều giải pháp phục vụ sản xuất sầu riêng và cà phê. Các nội dung bao gồm nguồn giống sạch, phân bón thông minh của Bình Điền và Yara, hệ thống tưới tự động Netafim, thiết bị bay không người lái XAG, cùng dịch vụ dự báo thời tiết tiểu vùng Weather Plus. Việc đặt các giải pháp này trong cùng một mô hình giúp nông dân quan sát trực tiếp cách chúng vận hành trong điều kiện thực tế, thay vì chỉ tiếp nhận thông tin qua tài liệu hoặc hội thảo.
Bên cạnh các giải pháp kỹ thuật, mô hình còn có sự tham gia của BIDV, Eurofins, Louis (LDC), Nafoods và nhiều đối tác khác trong hỗ trợ tài chính, kiểm định và chuẩn hóa chất lượng nông sản. Điều này cho thấy bài toán sản xuất hiện nay không tách rời bài toán vốn, kiểm nghiệm, tiêu chuẩn hóa và đầu ra. Với các cây trồng có giá trị thương mại cao như sầu riêng và cà phê, khả năng đáp ứng quy chuẩn của thị trường là yếu tố quyết định để gia tăng lợi thế cạnh tranh.
Sự liên kết giữa các bên được kỳ vọng rút ngắn khoảng cách giữa nghiên cứu khoa học và thực tiễn sản xuất. Khi kỹ thuật được thử nghiệm, hoàn thiện và hướng dẫn trực tiếp tại vườn, nông dân có cơ hội tối ưu chi phí, hạn chế rủi ro trong quá trình sử dụng vật tư, đồng thời nâng cao khả năng đáp ứng yêu cầu của thị trường xuất khẩu. Đây cũng là nền tảng để mô hình canh tác bền vững có thể lan tỏa từ điểm trình diễn sang các hợp tác xã và vùng trồng nòng cốt.
Vai trò khuyến nông và cơ hội cho lao động nữ nông thôn
Phát biểu tại buổi lễ, Giám đốc Trung tâm Khuyến nông Quốc gia Lê Quốc Thanh nhấn mạnh vai trò cầu nối giữa khoa học công nghệ và thực tiễn sản xuất. Trong một mô hình như CoE, hoạt động khuyến nông không chỉ là chuyển tải thông tin một chiều, mà còn là quá trình đồng hành với nông dân để lựa chọn giải pháp phù hợp với điều kiện vườn cây, năng lực đầu tư và yêu cầu thị trường.
Đáng chú ý, chương trình cũng lồng ghép khởi động sáng kiến Năm quốc tế Nữ nông dân 2026. Sáng kiến này nhằm nâng cao năng lực và tạo thêm cơ hội tiếp cận công nghệ cho lao động nữ, lực lượng giữ vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế hộ gia đình và cộng đồng nông thôn Tây Nguyên. Khi phụ nữ nông thôn được tiếp cận tốt hơn với kỹ thuật, tài chính và thông tin thị trường, hiệu quả chuyển đổi sản xuất ở cấp hộ có thể được củng cố bền vững hơn.
TS Phan Việt Hà, Phó Viện trưởng phụ trách Viện Khoa học kỹ thuật Nông lâm nghiệp Tây Nguyên, cam kết đơn vị sẽ chuẩn bị tốt nhất về hạ tầng và chuyên gia để biến nơi đây thành địa chỉ tin cậy cho bà con đến tham quan, học tập và ứng dụng vào thực tiễn. Ông nhấn mạnh thành công của CoE sẽ không đo bằng số lượng hội thảo, mà bằng những giá trị thực chất trên cánh đồng: năng suất tăng, chi phí giảm, thu nhập bền vững và môi trường sinh thái được bảo vệ.
Chuẩn hóa quy trình để nhân rộng mô hình CoE
Để mô hình phát huy hiệu quả và có thể nhân rộng, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật Nghiêm Quang Tuấn cho rằng cần tiếp tục hoàn thiện và chuẩn hóa quy trình canh tác tích hợp phù hợp với điều kiện thực tế đối với cây sầu riêng và cà phê. Đây là yêu cầu quan trọng, bởi mỗi vùng trồng có điều kiện đất đai, nguồn nước, áp lực sâu bệnh và tập quán canh tác khác nhau.
Cùng với việc chuẩn hóa quy trình, cần tăng cường đào tạo, chuyển giao kỹ thuật trực tiếp cho nông dân và các hợp tác xã nòng cốt. Các nội dung được nhấn mạnh gồm thúc đẩy sử dụng thuốc bảo vệ thực vật sinh học theo nguyên tắc 4 đúng, kiểm soát chặt dư lượng hóa chất, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số, thiết bị thông minh và truy xuất nguồn gốc. Những yêu cầu này phù hợp với định hướng sản xuất nông sản an toàn, có trách nhiệm và có khả năng tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị.
Một điểm then chốt khác là tăng cường liên kết chuỗi giá trị để hỗ trợ nông dân tiếp cận thị trường cũng như các cơ chế tài chính phù hợp. Nếu chỉ thay đổi kỹ thuật ở khâu sản xuất mà thiếu đầu ra ổn định, mô hình khó tạo được động lực lâu dài. Vì vậy, CoE được nhìn nhận như một bước thử nghiệm quan trọng của cách làm mới: kết nối từ vườn cây, kỹ thuật, kiểm định, vốn đến thị trường tiêu thụ.
Tại sự kiện, các đại biểu đã thực hiện nghi thức nhấn nút ra mắt và ký kết đồng hành xây dựng mô hình chuyển giao công nghệ canh tác bền vững CoE tại khu vực Tây Nguyên. Trong thời gian tới, khi các giải pháp khoa học được kiểm chứng và áp dụng trực tiếp trên các vùng trồng, CoE được kỳ vọng trở thành một trung tâm thực hành tiêu biểu của mô hình hợp tác công - tư, tức PPP. Nếu vận hành hiệu quả, mô hình sẽ góp phần xây dựng nền nông nghiệp Tây Nguyên hiện đại, xanh và bền vững, đồng thời nâng cao vị thế của sầu riêng và cà phê Việt Nam trên thị trường quốc tế.
