ủ đất kiểu Nhật đang được một số nông dân liên kết với HTX Rau an toàn Vĩnh Phúc áp dụng trên những cánh đồng rau ở Phú Thọ. Giữa cái nóng như đổ lửa của mùa hè, bên cạnh các thửa rau xanh mướt là những luống đất trắng xóa màu nilon, được che phủ kín để xử lý cỏ dại, trứng sâu và mầm bệnh trước khi bước vào vụ mới.
Nhìn qua, nhiều người dễ liên tưởng đến cách phủ nilon chống rét cho mạ vào mùa đông. Nhưng tại xã Hội Thịnh, tỉnh Phú Thọ, lớp nilon giữa mùa hè lại là một phần của quy trình làm mới đất. Với người trồng rau, đây không chỉ là một thao tác kỹ thuật, mà còn là cách “cho đất nghỉ hè” để giảm áp lực sâu bệnh ở các lứa rau sau.
ủ đất kiểu Nhật giúp “cho đất nghỉ hè”
Anh Nguyễn Văn Nhượng, nông dân ở xã Hội Thịnh, cho biết cách làm của gia đình bắt đầu bằng việc lấy cám trộn với quả men rượu, ủ chừng 2 tuần. Sau đó, hỗn hợp này tiếp tục được trộn với phân chuồng và ủ thêm 21 ngày. Khi phân đã đạt, anh đem vãi ra ruộng, cày xới thật đều rồi phủ nilon kín trong 1 tháng mới mở ra trồng rau.
Theo anh Nhượng, hiệu quả thấy rõ nhất là 2 lứa rau sau gần như không phải dùng đến thuốc BVTV. Điều này đặc biệt có ý nghĩa với rau cải, loại cây thường chịu áp lực sâu bệnh lớn, nhất là sâu tơ và bọ nhảy. Sâu tơ còn có thể dùng thuốc BVTV sinh học để xử lý, trong khi bọ nhảy là đối tượng gây khó cho nông dân.
Trước đây, sau mỗi vụ cải, nông dân thường cày ruộng, dâng nước ngâm trong 15 - 20 ngày để trị bọ nhảy theo kinh nghiệm truyền thống. Tuy nhiên, khi rút nước, chờ đất khô, lên luống và trồng cây, bọ nhảy vẫn xuất hiện. Từ khi áp dụng kỹ thuật ủ đất trong 1 tháng mùa hè, hiện tượng này không còn, có thể do không chỉ bọ nhảy bị tiêu diệt mà trứng của chúng cũng bị ung.
Kỹ thuật xử lý đất bằng năng lượng mặt trời
Chị Kiều Thị Huệ, Giám đốc HTX Rau an toàn Vĩnh Phúc ở Tam Dương, Phú Thọ, cho hay khử trùng, làm mới đất hay xử lý đất bằng năng lượng mặt trời là biện pháp kỹ thuật được dự án JICA của Nhật Bản chuyển giao cho HTX vào năm 2018. Đây là nền tảng giúp nông dân địa phương tiếp cận một quy trình canh tác an toàn hơn, thay vì phụ thuộc vào thuốc bảo vệ thực vật.
Thời điểm phù hợp để áp dụng kỹ thuật này là từ tháng 5 đến tháng 8, giai đoạn nhiệt độ cao nhất trong năm. Khi nhiệt độ ngoài trời đạt 35 độ C, nhiệt độ trong đất được xử lý phải đạt từ 60 - 65 độ C. Mức nhiệt này làm hạt cỏ thối, mất sức nảy mầm; đồng thời nấm bệnh và sâu hại bị tiêu diệt. Ngược lại, các vi sinh vật hữu ích vẫn có thể phát triển bình thường.
Quy trình ủ đất kiểu Nhật gồm nhiều bước chặt chẽ. Trước hết, phân được bón trước khi cày xới để vùi sâu và phân bổ đều trong đất, với lượng đủ cho cây trồng sử dụng trong toàn vụ. Có thể bón phân NPK, nhưng nhất định phải có phân chuồng đã được xử lý. Sau đó, đất được cày xới tơi xốp, lên luống sẵn để sau khi xử lý có thể trồng vụ sau mà không phải làm lại đất.
Đất sau khi làm phải đạt độ ẩm khoảng 60%, giúp tăng nhiệt độ khi che phủ nilon. Nilon dùng trong xử lý đất có màu trắng để hấp thụ nhiệt, được kéo phủ toàn bộ bề mặt đất, kể cả rãnh luống, và phải chèn kỹ để không thoát nhiệt. Sau tối thiểu 20 ngày, nông dân có thể mở nilon; tuy nhiên do đất còn rất nóng, cần để nguội khoảng 1 ngày rồi mới gieo hoặc trồng cây.
8 năm kiên trì theo đuổi kỹ thuật mới
HTX Rau an toàn Vĩnh Phúc không có diện tích lớn để sản xuất riêng, chỉ có một khoảnh nhỏ phục vụ thí nghiệm giống mới và kỹ thuật mới. Vì vậy, HTX phải liên kết 100% với nông dân. Hiện HTX có 15 hộ liên kết, tổng diện tích 11ha. Đầu vụ, HTX lập kế hoạch sản xuất theo sản lượng, chủng loại khách hàng yêu cầu, hướng dẫn thời vụ và cử cán bộ theo dõi, giám sát kỹ thuật.
Trong 11ha đất liên kết, 8ha đã đạt tiêu chuẩn VietGAP, còn 3ha chưa được công nhận do liên quan đến nguồn gốc đất, không phải vì nông dân chưa đạt kỹ thuật. Cách tổ chức này giúp HTX kiểm soát quy trình sản xuất, còn người trồng rau có định hướng rõ ràng về giống, thời vụ, chất lượng và đầu ra.
Anh Nguyễn Văn Nhượng có 1ha đất, bắt đầu liên kết với HTX từ năm 2018 và cũng áp dụng ủ đất kiểu Nhật từ thời điểm đó. Đầu năm, anh trồng 2 - 3 lứa rau cải rồi tạm ngừng, tiến hành ủ đất, để đất nghỉ 1 tháng vào mùa hè trước khi trồng tiếp các lứa sau. Với đầu ra được HTX bao tiêu ổn định ở mức 8.000 - 10.000đ/kg rau tùy thời điểm, chỉ với 2 lao động chính là vợ chồng anh, mỗi năm gia đình thu khoảng 300 triệu đồng, sau khi trừ chi phí còn lãi khoảng 200 triệu đồng.
Liên kết VietGAP mở đường cho rau an toàn
Cũng liên kết với HTX từ năm 2018, anh Nguyễn Văn Hào có 2ha đất. Ban đầu anh trồng đa dạng các loại rau, nhưng gần đây chuyển phần lớn diện tích sang rau ngót. Lý do là lao động nông nghiệp ở quê ngày càng đắt, nếu có cũng phần nhiều là người đã 60 - 70 tuổi, sức khỏe hạn chế.
Theo anh Hào, trồng rau ngót đỡ tốn công hơn vì chỉ trồng một lần rồi thu trong 3 năm. Sau mỗi lần cắt cụt tận gốc, khoảng 28 - 33 ngày sau cây lại cho lứa mới. Trên diện tích 2ha, ngoài mẹ và anh trực tiếp làm, gia đình vẫn phải thuê thêm 3 người. Mỗi năm tổng thu khoảng 700 triệu đồng; sau khi trừ chi phí, đặc biệt là tiền thuê nhân công, lãi khoảng 200 triệu đồng.
Do rau ngót thu chính vào mùa hè, anh Hào không thể áp dụng kỹ thuật ủ đất trên toàn bộ diện tích như trước. Tuy vậy, anh vẫn dành 7 sào vụ này để trồng rau cải, hiện đã cho dọn cỏ và chuẩn bị men rượu. Cách làm của anh có phần khác anh Nhượng: trộn trực tiếp men rượu vào phân chuồng, ủ trong 1 tuần, sau đó vãi ra ruộng, đậy kín bằng nilon và để trong 1 tháng cho thật ngấu.
Với sản xuất VietGAP, nông dân không chỉ làm ngoài đồng mà còn phải ghi chép sổ sách đều đặn sau khi về nhà. Công việc nhiều hơn so với làm ruộng kiểu cũ, nhưng đổi lại, sản phẩm được HTX bao tiêu với giá cả ổn định, giúp người sản xuất yên tâm đầu tư.
Hiện sản phẩm của HTX Rau an toàn Vĩnh Phúc được xuất bán vào hệ thống siêu thị Winmart, các trường học và bếp ăn công nghiệp trên địa bàn. Khách hàng không chỉ lấy mẫu kiểm tra chất lượng, mà thỉnh thoảng còn đến thăm vùng sản xuất để xem nông dân thực hiện quy trình ra sao. Nhờ tuân thủ VietGAP, đồng thời ứng dụng ủ đất kiểu Nhật để phòng trừ sâu bệnh, suốt 12 năm qua HTX chưa để xảy ra sự cố nào, góp phần mang lại hàng trăm ngàn bữa ăn an toàn cho người tiêu dùng.
