Phát triển điện gió ngoài khơi không chỉ bổ sung nguồn điện sạch quy mô lớn cho hệ thống năng lượng quốc gia, mà còn mở ra một không gian tăng trưởng mới cho kinh tế biển Việt Nam. Trong bối cảnh yêu cầu chuyển đổi xanh ngày càng cấp thiết, năng lượng biển đang được nhìn nhận như một trụ cột quan trọng để Việt Nam tiến gần hơn mục tiêu trở thành quốc gia mạnh về biển, làm giàu từ biển.
Sau gần một thập niên triển khai Nghị quyết 36-NQ/TW về Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam, cùng quá trình thực thi Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo, nhiều cơ hội mới đã hình thành. Tuy vậy, các thách thức về xung đột không gian sử dụng biển, hạn chế trong cơ chế giao biển, thủ tục đầu tư và yêu cầu chuyển đổi sang mô hình kinh tế biển xanh cũng ngày càng rõ nét. Xung quanh vấn đề này, phóng viên đã trao đổi với TS. Dư Văn Toán, Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn, Môi trường và Biển, Bộ Nông nghiệp và Môi trường.
Năng lượng biển trong chiến lược kinh tế biển xanh
Theo TS. Dư Văn Toán, năng lượng biển nói chung, đặc biệt là điện gió ngoài khơi, đang giữ vai trò là động lực then chốt trong Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn 2045. Đây không chỉ là nguồn năng lượng sạch thay thế nhiên liệu hóa thạch, mà còn góp phần thúc đẩy chuyển đổi xanh, bảo đảm an ninh năng lượng và giảm phát thải carbon.
Việt Nam có bờ biển dài hơn 3.000km, tiềm năng kỹ thuật điện gió ngoài khơi rất lớn, nhất là khu vực phía nam với quy mô gần 500GW trên tổng số hơn 1.000GW toàn vùng biển. Nếu được khai thác hiệu quả, nguồn lực này có thể trở thành nền tảng quan trọng để tái cơ cấu kinh tế biển theo hướng hiện đại, bền vững và có giá trị gia tăng cao hơn.
Không dừng lại ở việc tạo ra điện, phát triển năng lượng tái tạo ngoài khơi còn có khả năng kéo theo đầu tư vào hạ tầng cảng biển, logistics, dịch vụ kỹ thuật biển và các ngành công nghiệp phụ trợ. Đây cũng là cơ hội mở thêm nhiều việc làm chất lượng cao cho cư dân ven biển, từng bước chuyển đổi sinh kế từ những ngành nghề có nguy cơ tác động đến môi trường sang các hoạt động kinh tế xanh bền vững hơn.
Mục tiêu lớn, nhưng điểm nghẽn pháp lý còn nhiều
Sau gần 10 năm thực hiện Nghị quyết 36-NQ/TW, Việt Nam đã bước đầu hình thành ngành công nghiệp năng lượng tái tạo ngoài khơi và trở thành một điểm sáng đáng chú ý của khu vực Đông Nam Á. Nhiều dự án điện gió ven bờ đã đi vào vận hành, tạo nền tảng kỹ thuật, kinh nghiệm triển khai và hiểu biết thực tiễn cho giai đoạn phát triển quy mô lớn hơn.
Đáng chú ý, Quy hoạch điện VIII đã xác định mục tiêu phát triển 6.000MW điện gió ngoài khơi vào năm 2030, tăng lên khoảng 15GW vào năm 2035 và hướng tới 139GW vào năm 2050. TS. Dư Văn Toán cho rằng, nếu hiện thực hóa được các mục tiêu này, Việt Nam có thể nằm trong nhóm 5 quốc gia sở hữu công suất điện gió ngoài khơi nối lưới lớn nhất thế giới.
Tuy nhiên, con đường phát triển năng lượng biển, nhất là điện gió ngoài khơi, vẫn đối diện nhiều vướng mắc. Trước hết là sự chồng chéo giữa các luật như Luật Điện lực, Luật Đầu tư, Luật Biển Việt Nam, Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo, Luật Quy hoạch. Sự thiếu đồng bộ này khiến thủ tục triển khai dự án kéo dài, làm tăng chi phí chuẩn bị và rủi ro cho nhà đầu tư.
Một điểm nghẽn khác là Việt Nam chưa có quy trình rõ ràng về giao khu vực biển để khảo sát cho doanh nghiệp tư nhân và nhà đầu tư nước ngoài. Trong khi đó, cơ chế giá điện dài hạn hoặc cơ chế đấu thầu cho điện gió ngoài khơi chưa thực sự rõ ràng, khiến các ngân hàng và nhà đầu tư còn dè dặt khi tính toán phương án tài chính.
Hạ tầng truyền tải từ biển vào bờ cũng là vấn đề cần được giải quyết đồng bộ. Nếu chưa có cơ chế đầu tư phù hợp cho hệ thống truyền tải, nhà đầu tư sẽ lo ngại về khả năng giải tỏa công suất khi dự án hoàn thành. Bên cạnh đó, hệ sinh thái công nghiệp hỗ trợ cho điện gió ngoài khơi của Việt Nam còn thiếu, từ dịch vụ khảo sát, chế tạo, lắp đặt đến nhân lực chất lượng cao. Hiện Việt Nam chưa có trung tâm đào tạo và nghiên cứu chuyên sâu mang tầm quốc gia về lĩnh vực này.
Cần ưu đãi đặc thù và quy hoạch không gian biển chặt chẽ
Để thúc đẩy kinh tế biển xanh, TS. Dư Văn Toán cho rằng Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo sửa đổi cần bổ sung mạnh hơn các quy định về quy hoạch không gian biển quốc gia. Trong đó, cần xác định rõ không gian dành cho điện gió ngoài khơi, cáp điện ngầm và các công trình hạ tầng hỗ trợ, nhằm giảm xung đột giữa phát triển năng lượng, bảo tồn hệ sinh thái, quốc phòng, giao thông hàng hải và hoạt động khai thác thủy sản.
Cùng với quy hoạch, cần xây dựng cơ chế ưu đãi đặc thù cho các dự án năng lượng tái tạo biển. Các chính sách được gợi ý gồm miễn hoặc giảm phí sử dụng khu vực biển trong những năm đầu, hỗ trợ tín chỉ carbon và cho phép dự án tham gia thị trường carbon trong nước cũng như quốc tế. Những cơ chế này, nếu được thiết kế phù hợp, sẽ tạo tín hiệu dài hạn cho nhà đầu tư, đồng thời hỗ trợ Việt Nam hiện thực hóa cam kết phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050.
Phát triển điện gió ngoài khơi cũng cần được đặt trong mối quan hệ hài hòa với bảo vệ hệ sinh thái biển và sinh kế ngư dân. Theo chuyên gia, Việt Nam cần tiếp cận theo hướng đa chiều, kết hợp giữa quy hoạch khoa học, hành lang pháp lý chặt chẽ và sự tham gia thực chất của cộng đồng địa phương.
Các dự án nên được quy hoạch xa bờ hơn, tránh chồng lấn với ngư trường truyền thống, khu vực có rạn san hô, thảm cỏ biển hoặc khu bảo tồn biển. Đặc biệt, cần hạn chế triển khai trong vùng ven bờ dưới 6 hải lý, nơi tập trung mật độ khai thác thủy sản cao. Công tác đánh giá tác động môi trường và tác động xã hội phải được thực hiện nghiêm túc, minh bạch ngay từ giai đoạn chuẩn bị dự án, để hạn chế rủi ro phát sinh khi dự án đi vào xây dựng và vận hành.
Động lực thu hút FDI và bài học quốc tế
Tiềm năng thu hút đầu tư quốc tế vào năng lượng biển của Việt Nam được đánh giá là rất lớn. Với đường bờ biển dài hơn 3.260km, tốc độ gió thuận lợi và cam kết Net Zero vào năm 2050, Việt Nam đang trở thành điểm đến hấp dẫn của nhiều nhà đầu tư lớn đến từ châu Âu như UK, Đức, Na Uy, Pháp, Hà Lan, Bỉ, cùng Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc, Thái Lan, Trung Quốc và các tổ chức tài chính quốc tế như WB, ADB hay IMF.
Nếu thu hút được khoảng 3-4GW điện gió ngoài khơi mỗi năm, với suất đầu tư khoảng 3 tỷ USD cho mỗi GW, dòng vốn FDI vào lĩnh vực này có thể đạt gần 10 tỷ USD/năm. Đây là nguồn lực có ý nghĩa lớn đối với tăng trưởng dài hạn, nhất là khi các dự án năng lượng biển thường kéo theo nhu cầu đầu tư vào cảng biển, chuỗi cung ứng, dịch vụ kỹ thuật và đào tạo nhân lực.
Về kinh nghiệm quốc tế, Việt Nam có thể tham khảo các quốc gia đi trước trong quy hoạch và quản trị không gian biển bền vững như Na Uy, Đức hay Trung Quốc. Đan Mạch, Hà Lan và Anh là những mô hình tiêu biểu về phát triển hệ sinh thái công nghiệp điện gió ngoài khơi, bao gồm công nghệ, cảng biển, chuỗi cung ứng và đào tạo nhân lực.
Một kinh nghiệm đáng chú ý là cơ chế “một cửa” trong cấp phép dự án mà Đan Mạch và Nhật Bản đang áp dụng. Cách làm này giúp nhà đầu tư chỉ cần làm việc với một đầu mối duy nhất, qua đó rút ngắn đáng kể thời gian chuẩn bị dự án. Ngoài ra, các đảo năng lượng nhân tạo từ 5GW đến 10GW, gồm hệ sinh thái điện gió ngoài khơi và sản xuất hydro xanh, đang được thử nghiệm tại biển Đan Mạch, Hà Lan để xuất khẩu điện hoặc nhiên liệu cho các quốc gia khác.
TS. Dư Văn Toán cũng cho rằng Việt Nam nên nghiên cứu xây dựng luật riêng về điện gió ngoài khơi như nhiều quốc gia đã thực hiện, đồng thời đẩy mạnh quản trị biển thông minh dựa trên dữ liệu số, AI và hệ thống giám sát môi trường theo thời gian thực. Đây là những nền tảng quan trọng để quản lý tài nguyên biển hiệu quả hơn trong bối cảnh nhu cầu sử dụng không gian biển ngày càng tăng.
Chuỗi sự kiện về môi trường, biển và hải đảo năm 2026
Từ ngày 4-6/6/2026 tại phường Cửa Lò, Nghệ An, Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với UBND tỉnh Nghệ An tổ chức Chuỗi sự kiện truyền thông hưởng ứng Ngày Môi trường thế giới 05/6, Ngày Đại dương thế giới 08/6, Tháng hành động vì môi trường và Tuần lễ Biển và Hải đảo Việt Nam năm 2026.
- Diễn đàn Quốc gia về Môi trường và Khí hậu - Từ chính sách đến hành động: Thời gian 8h00 ngày 5/6/2026; địa điểm Vinpearl Cửa Hội, phường Cửa Lò, tỉnh Nghệ An. Tham dự trực tuyến: ID 942 6837 3034, mật mã KH0605.
- Hội thảo Quốc gia “Hoàn thiện thể chế, chính sách thúc đẩy phát triển kinh tế biển bền vững”: Thời gian 14h00 ngày 5/6/2026; địa điểm Vinpearl Cửa Hội, phường Cửa Lò, tỉnh Nghệ An. Tham dự trực tuyến: ID 934 2999 5099, mật mã HT0506.
- Chương trình nghệ thuật “Biển Việt Nam - Hành trình không gian xanh”: Thời gian 20h00 ngày 5/6/2026; địa điểm Quảng trường Bình Minh, phường Cửa Lò, tỉnh Nghệ An.
- Lễ Phát động Quốc gia hưởng ứng Ngày Môi trường thế giới, Ngày Đại dương thế giới, Tháng hành động vì môi trường và Tuần lễ Biển và Hải đảo Việt Nam năm 2026; phát động phong trào “Toàn dân chung tay bảo vệ môi trường, vì một Việt Nam xanh - sạch - đẹp”: Thời gian 6h00 ngày 6/6/2026; địa điểm Quảng trường Bình Minh, phường Cửa Lò, tỉnh Nghệ An.
- Triển lãm Kinh tế Biển xanh - Nông nghiệp và Môi trường bền vững: Thời gian từ ngày 4-6/6/2026; địa điểm Quảng trường Bình Minh, phường Cửa Lò, tỉnh Nghệ An.
Nhìn từ các mục tiêu phát triển điện gió ngoài khơi đến yêu cầu hoàn thiện thể chế, năng lượng biển đang mở ra một hướng đi chiến lược cho kinh tế biển Việt Nam. Nếu tháo gỡ được điểm nghẽn về pháp lý, hạ tầng, quy hoạch và nhân lực, lĩnh vực này có thể trở thành ngành công nghiệp biển mới với quy mô vốn hóa ước tính khoảng 400 tỷ USD vào năm 2050, hằng năm có thể trên 10 tỷ USD, giúp vốn đầu tư khoảng 10% GDP hằng năm, đồng thời định hình mô hình kinh tế biển xanh, hiện đại và bền vững trong những thập niên tới.
