Bệnh héo vàng lá chuối do nấm Fusarium chủng Tropical Race 4, thường gọi là Fusarium TR4, đang trở thành một trong những mối đe dọa lớn đối với sản xuất chuối tại Việt Nam. Loại dịch hại này đã xuất hiện tại nhiều tỉnh trồng chuối trọng điểm, có khả năng tồn tại lâu trong đất và gây thiệt hại đáng kể nếu không được kiểm soát bằng các giải pháp đồng bộ.
Sáng 29/5, hội nghị tổng kết Dự án Hỗ trợ khẩn cấp để kiểm soát và quản lý bệnh héo vàng lá chuối do nấm Fusarium chủng Tropical Race 4 (TR4) gây ra tại Việt Nam được tổ chức với sự tham gia của Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO), Học viện Nông nghiệp Việt Nam và Hội Làm vườn Việt Nam. Các kết quả được công bố tại hội nghị cho thấy yêu cầu cấp thiết phải xây dựng hệ thống quản lý bệnh bài bản, từ giống, chẩn đoán, kiểm dịch đến thực hành canh tác an toàn.
TR4 gây nguy cơ lớn cho ngành chuối Việt Nam
Ông Nguyễn Quý Dương, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, cho biết bệnh héo vàng lá chuối do nấm Fusarium TR4 là một trong những nguy cơ lớn đối với sản xuất chuối của Việt Nam. Đây là đối tượng dịch hại nguy hiểm, từng ghi nhận tại nhiều quốc gia trồng chuối lớn như Trung Quốc, Malaysia, Indonesia. Tổng diện tích bị ảnh hưởng trên toàn thế giới ước tính khoảng 100.000ha.
Theo các nghiên cứu quốc tế, nếu không được kiểm soát hiệu quả, bệnh do nấm Fusarium TR4 có thể gây tổn thất nghiêm trọng cho ngành hàng chuối toàn cầu trong vài thập kỷ tới. Tại Việt Nam, bệnh đã xuất hiện ở nhiều vùng sản xuất trọng điểm, hiện ước tính làm giảm khoảng 0,5 - 2% sản lượng chuối mỗi năm, tương đương thiệt hại từ 1,4 đến 5,5 triệu USD.
Trong bối cảnh sản xuất chuối hàng hóa và xuất khẩu tiếp tục mở rộng, nguy cơ lây lan của nấm bệnh càng đáng lo ngại. Chuối là cây trồng có vai trò quan trọng trong sinh kế của nhiều hộ nông dân, đồng thời là ngành hàng có giá trị thương mại ngày càng tăng. Vì vậy, kiểm soát TR4 không chỉ là yêu cầu kỹ thuật trong bảo vệ thực vật, mà còn gắn với ổn định vùng nguyên liệu và năng lực cạnh tranh của chuối Việt Nam.
Dự án FAO hỗ trợ điều tra, chẩn đoán và chọn giống
Trước tình hình trên, ngày 7/9/2025, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã phê duyệt văn kiện dự án do FAO tài trợ. Dự án được triển khai từ tháng 9/2025 với các mục tiêu chính gồm xác định phân bố và mức độ gây hại của bệnh, tìm kiếm giống kháng bệnh, nâng cao năng lực chẩn đoán và xây dựng quy trình quản lý bền vững.
Báo cáo tại hội nghị, TS Trần Ngọc Hùng, cán bộ điều phối Dự án của FAO tại Việt Nam, cho biết Việt Nam hiện có hơn 160.000ha chuối, sản lượng gần 3 triệu tấn mỗi năm. Với kim ngạch xuất khẩu chuối năm 2025 đạt gần 380 triệu USD, Việt Nam trở thành nước xuất khẩu chuối lớn thứ 9 thế giới. Tuy nhiên, khi ngành hàng chuyển mạnh sang quy mô sản xuất lớn, việc kiểm soát nguồn bệnh ngay từ đầu có ý nghĩa rất quan trọng.
Dự án đã điều tra, giám sát bệnh tại 16 tỉnh, thành phố, trải dài từ Đồng bằng sông Hồng, Trung du Miền núi phía Bắc đến Đông Nam Bộ và Tây Nam Bộ. Kết quả cho thấy nhiều địa phương có tỷ lệ mẫu dương tính với TR4 ở mức cao như Hà Nội, Hưng Yên, Đồng Nai, TP.HCM, Lào Cai và Phú Thọ. Qua giám định 323 mẫu bệnh bằng kỹ thuật PCR, nhóm nghiên cứu đã hoàn thiện quy trình chẩn đoán, góp phần nâng cao khả năng phát hiện sớm và kiểm soát nguồn bệnh.
Một kết quả nổi bật khác là dự án đã xác định được 6 giống chuối có khả năng chống chịu tốt với bệnh héo vàng từ 68 mẫu giống chuối tiêu được đánh giá. Trong đó, các giống Uni126 và GL3-5-6 được ghi nhận nổi bật. Đây là cơ sở quan trọng để định hướng phát triển giống chuối thích ứng với bệnh hại trong thời gian tới, nhất là tại các vùng sản xuất chuối tập trung.
Quản lý tổng hợp: không thể dựa vào một biện pháp đơn lẻ
Bên cạnh giải pháp về giống, Dự án cũng bước đầu tuyển chọn được nhiều chủng vi sinh vật đối kháng có khả năng ức chế nấm Fusarium TR4, gồm các nhóm Trichoderma, Bacillus và Streptomyces. Một số tổ hợp vi sinh vật cho hiệu quả phòng trừ khá cao trong điều kiện thử nghiệm, mở ra hướng quản lý sinh học nhằm thay thế dần các biện pháp hóa học vốn kém hiệu quả với bệnh truyền qua đất như TR4.
PGS.TS Hà Viết Cường, Học viện Nông nghiệp Việt Nam, cho biết bào tử nấm TR4 có thể tồn tại hàng chục năm trong đất và tàn dư cây bệnh. Nguồn bệnh phát tán chủ yếu qua cây giống, đất, nước tưới và hoạt động canh tác của con người. Đặc điểm này khiến việc xử lý bệnh sau khi đã xuất hiện trên đồng ruộng trở nên rất khó khăn, đặc biệt ở những vùng trồng liên tục và có trao đổi cây giống, vật tư, thiết bị canh tác giữa các vườn.
Theo PGS.TS Hà Viết Cường, thuốc hóa học hiện không mang lại hiệu quả bền vững với bệnh do nấm Fusarium TR4. Vì vậy, sử dụng giống kháng hoặc chống chịu vẫn là giải pháp hiệu quả nhất hiện nay. Một số giống như GL-3 của Viện Nghiên cứu Rau quả và Uni-126 của doanh nghiệp trong nước được đánh giá có tiềm năng ứng dụng thực tế.
Tuy nhiên, giống kháng bệnh không thể tách rời các biện pháp quản lý tổng hợp. Các chuyên gia khuyến nghị cần kết hợp kiểm dịch chặt chẽ, tiêu hủy cây bệnh, quản lý nguồn nước, sử dụng cây giống sạch bệnh và áp dụng các chế phẩm sinh học chứa vi sinh vật đối kháng. Theo các nghiên cứu được trình bày tại hội nghị, việc phối hợp nhiều chủng vi sinh vật thường cho hiệu quả kiểm soát bệnh tốt hơn so với sử dụng đơn lẻ.
Tăng kiểm dịch, giám sát và chia sẻ thông tin dịch hại
PGS.TS Hà Viết Cường nhấn mạnh công tác kiểm dịch và ngăn chặn lây lan nguồn bệnh có ý nghĩa quyết định. Nhiều quốc gia như Úc, Colombia và Ấn Độ đã áp dụng các biện pháp mạnh, bao gồm tiêu hủy toàn bộ cây bệnh, xử lý đất, khoanh vùng và kiểm soát nghiêm hoạt động vận chuyển cây giống để hạn chế phát tán nấm Fusarium TR4. Từ kinh nghiệm này, Việt Nam cần sớm xây dựng hệ thống giám sát, cảnh báo và quy trình quản lý đồng bộ nhằm bảo vệ các vùng sản xuất chuối hàng hóa.
TS Nguyễn Thị Thanh Thủy, Trưởng ban Hợp tác Quốc tế - Hội Làm vườn Việt Nam, cho rằng bệnh do nấm Fusarium TR4 rất khó kiểm soát vì nguồn bệnh không chỉ tồn tại trong đất mà còn có thể lây lan qua nhiều con đường khác nhau. Do đó, không thể trông chờ vào một giải pháp đơn lẻ. Cần áp dụng đồng bộ nhiều biện pháp, từ sử dụng giống sạch bệnh, phát hiện sớm, tiêu hủy cây nhiễm bệnh đến thực hiện nghiêm các yêu cầu an toàn sinh học trong vùng trồng.
TS Thủy cũng nhấn mạnh vai trò của khoa học công nghệ trong tìm kiếm giải pháp lâu dài, trong đó có các công nghệ mới như chỉnh sửa gene nhằm tạo ra giống chuối kháng bệnh tốt hơn. Đây là hướng nghiên cứu đang được nhiều quốc gia quan tâm đối với các dịch hại mà phương pháp truyền thống chưa xử lý triệt để.
Theo bà, cơ quan quản lý cần tổng hợp các kết quả nghiên cứu hiện có để xây dựng gói giải pháp quản lý tổng hợp đối với bệnh do nấm Fusarium TR4. Đồng thời, cần hình thành mạng lưới giám sát và chia sẻ thông tin dịch hại giữa cơ quan quản lý, nhà khoa học, doanh nghiệp và nông dân. Bà Thủy cho biết Hội Làm vườn Việt Nam sẵn sàng phối hợp với các cơ quan chuyên môn và địa phương để chuyển giao kỹ thuật, tổ chức diễn đàn trao đổi kinh nghiệm và hỗ trợ người dân áp dụng giải pháp quản lý bệnh phù hợp với điều kiện thực tế.
Kết thúc hội nghị, các chuyên gia và đại diện cơ quan quản lý thống nhất kiến nghị tiếp tục tăng cường truyền thông, kiểm dịch thực vật, đẩy mạnh sử dụng giống kháng bệnh và giám sát chặt các vùng chưa xuất hiện nấm Fusarium TR4. Trong bối cảnh diện tích chuối hàng hóa và xuất khẩu tiếp tục mở rộng, kiểm soát sớm dịch hại này được xem là nhiệm vụ then chốt để hạn chế nguy cơ bùng phát trên diện rộng, bảo vệ vùng nguyên liệu và duy trì ổn định sản xuất chuối của Việt Nam trong những năm tới.
