Những năm gần đây, công tác bảo tồn đa dạng sinh học và bảo vệ động vật hoang dã tại tỉnh Lào Cai ghi nhận nhiều chuyển biến tích cực. Điểm đáng chú ý không chỉ nằm ở nỗ lực kiểm tra, xử lý vi phạm của lực lượng chức năng, mà còn ở sự thay đổi trong nhận thức và hành động của chính người dân. Thay vì săn bắt, mua bán, nuôi nhốt trái phép, ngày càng có nhiều trường hợp người dân chủ động phát hiện, chăm sóc tạm thời, thông báo và bàn giao các cá thể động vật rừng cho chính quyền, lực lượng Kiểm lâm theo đúng quy định.
Sự chuyển biến này có ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh nhiều loài động vật hoang dã đang chịu áp lực lớn từ mất sinh cảnh, săn bắt và buôn bán trái phép. Tại Lào Cai, các ngành chức năng đã tiếp nhận nhiều cá thể động vật hoang dã, trong đó có nhiều loài quý hiếm như khỉ mốc, khỉ vàng, rùa sa nhân, chim họa mi… Những hành động tự nguyện của người dân không chỉ giúp cứu sống từng cá thể cụ thể, mà còn góp phần giữ gìn nguồn gen quý, duy trì cân bằng sinh thái và củng cố hiệu quả của công tác tuyên truyền, dân vận ở cơ sở.
Người dân tự nguyện bàn giao động vật hoang dã cho lực lượng chức năng. Ảnh: Thanh Tiến.
Từ phát hiện trong vườn đến hành động bàn giao đúng quy định
Ngày 13/4/2026, ông Sùng A Nủ ở thôn Păng Dê, xã Phình Hồ phát hiện tại góc vườn nhà có 2 cá thể chim cú lợn lưng nâu còn non. Khi được phát hiện, các cá thể này có tình trạng sức khỏe yếu, trọng lượng mỗi con khoảng 0,5 kg. Đây là tình huống thường gặp ở vùng nông thôn, miền núi, nơi sinh cảnh của con người và động vật hoang dã có nhiều điểm giao thoa. Nếu người dân không hiểu đúng, các cá thể non rất dễ bị giữ lại nuôi nhốt, mua bán hoặc chăm sóc sai cách dẫn đến suy kiệt.
Trong trường hợp của ông Nủ, sau khi phát hiện, ông đã đưa hai cá thể chim về nhà để chăm sóc tạm thời. Việc làm này trước hết nhằm bảo đảm an toàn cho các cá thể còn non và đang yếu sức. Tuy nhiên, điều quan trọng hơn là sau khi tìm hiểu và biết đây là loài động vật hoang dã cần được bảo vệ, ông Nủ đã chủ động báo cáo với chính quyền địa phương và Trạm Kiểm lâm Trung tâm để xử lý theo đúng quy định pháp luật. Đây là cách ứng xử phù hợp, thể hiện sự thận trọng và ý thức trách nhiệm của người dân khi tiếp xúc với động vật rừng.
Ngay sau khi nhận được thông tin, cơ quan chức năng đã hướng dẫn ông Nủ hoàn thiện các thủ tục pháp lý và tổ chức tiếp nhận. Các cá thể chim sau đó được đưa về đơn vị chuyên môn để chăm sóc trước khi tái thả. Quy trình này giúp bảo đảm hai yêu cầu cùng lúc: động vật hoang dã được cứu hộ đúng kỹ thuật, còn người dân thực hiện việc bàn giao minh bạch, đúng trình tự, tránh các rủi ro pháp lý liên quan đến việc tự ý nuôi giữ động vật rừng.
2 cá thể cú mèo được ông Nủ bàn giao cho lực lượng Kiểm lâm. Ảnh: Thanh Tiến.
Phối hợp cứu hộ cá thể khỉ mặt đỏ tại khu dân cư
Một trường hợp khác xảy ra vào chiều ngày 15/4 tại xã Thượng Bằng La. Người dân địa phương phát hiện một cá thể khỉ xuất hiện tại khu vực đông dân cư, gần hệ thống lưới điện. Sự xuất hiện của động vật hoang dã trong khu vực có nhiều người qua lại luôn tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn. Cá thể khỉ có thể bị hoảng loạn, bị thương do điện hoặc va chạm; đồng thời người dân, nhất là trẻ nhỏ, cũng có thể gặp nguy hiểm nếu tiếp cận không đúng cách.
Nhận thức được đây là động vật hoang dã cần bảo vệ, người dân đã kịp thời báo cáo sự việc tới chính quyền địa phương, lực lượng Công an và Kiểm lâm. Cách làm này cho thấy cộng đồng đã không tự ý xua đuổi, săn bắt hoặc xử lý theo kinh nghiệm cá nhân, mà lựa chọn thông tin cho các lực lượng có chuyên môn. Trong bảo vệ động vật hoang dã, phản ứng ban đầu của người dân có vai trò rất quan trọng, bởi chỉ một hành động thiếu hiểu biết cũng có thể khiến cá thể động vật bị thương hoặc tạo ra tình huống nguy hiểm cho cộng đồng.
Đến sáng ngày 16/4, khi cá thể khỉ di chuyển ra khu vực thôn Nông trường, người dân đã phối hợp với các lực lượng chức năng để bắt giữ an toàn. Qua xác minh, đây là cá thể khỉ mặt đỏ, nặng khoảng 13 kg, thuộc Nhóm IIB - nhóm động vật hoang dã nguy cấp, quý hiếm. Dưới sự chứng kiến của chính quyền địa phương, người dân và các lực lượng chức năng đã tiến hành bàn giao cá thể khỉ này cho Hạt kiểm lâm khu vực Nghĩa Lộ để chuyển giao cho Trung tâm Du lịch và Bảo tồn sinh vật Hoàng Liên thực hiện cứu hộ, chăm sóc.
Việc cứu hộ cá thể khỉ mặt đỏ cho thấy sự phối hợp nhiều bên ở cấp cơ sở đang phát huy hiệu quả. Người dân là lực lượng phát hiện và báo tin đầu tiên; chính quyền địa phương, Công an và Kiểm lâm là lực lượng tổ chức xử lý; đơn vị bảo tồn chuyên môn tiếp nhận, chăm sóc và chuẩn bị các điều kiện cần thiết trước khi tái thả. Chuỗi phối hợp này nếu được duy trì thường xuyên sẽ giúp hạn chế tình trạng động vật hoang dã bị thất lạc trong khu dân cư, bị nuôi nhốt trái phép hoặc bị buôn bán sau khi phát hiện.
Cá thể khỉ được người dân bàn giao cho cơ quan chức năng. Ảnh: Thanh Tiến.
85 cá thể động vật rừng được người dân tự nguyện giao nộp
Theo ông Nguyễn Việt Hà, Chi cục trưởng Chi cục Kiểm Lâm tỉnh Lào Cai, từ đầu năm 2025 đến nay, người dân đã tự nguyện giao nộp cho các xã, phường và lực lượng Kiểm lâm 85 cá thể động vật rừng. Con số này phản ánh một xu hướng đáng khích lệ: bảo vệ động vật hoang dã không còn chỉ là nhiệm vụ riêng của lực lượng chức năng, mà đang trở thành việc làm có sự tham gia ngày càng rõ nét của cộng đồng.
Trong số các cá thể được giao nộp, có nhiều loài quý hiếm như khỉ mốc, khỉ vàng, khỉ đuôi dài, rùa sa nhân, chim họa mi, khướu bạc má… Đây đều là những loài có giá trị sinh thái và cần được quản lý, bảo vệ nghiêm túc. Việc các cá thể này được đưa ra khỏi nguy cơ nuôi nhốt, mua bán hoặc tiêu thụ trái phép có ý nghĩa thiết thực đối với công tác bảo tồn. Mỗi cá thể được cứu hộ đúng cách là một cơ hội để tái lập vòng đời tự nhiên, đồng thời góp phần duy trì sự phong phú của hệ sinh thái địa phương.
Sau khi tiếp nhận, Chi cục Kiểm Lâm tỉnh Lào Cai đã phân loại và tái thả về môi trường tự nhiên đối với các cá thể chim. Với nhiều cá thể khác cần thời gian theo dõi, phục hồi sức khỏe hoặc đánh giá điều kiện tái thả, đơn vị chức năng chuyển giao cho Trung tâm Du lịch và Bảo tồn sinh vật Hoàng Liên để nuôi dưỡng, chăm sóc trước khi tái thả. Cách xử lý theo từng nhóm cá thể là cần thiết, bởi động vật hoang dã sau khi được phát hiện trong khu dân cư, bị nuôi nhốt hoặc suy yếu không phải lúc nào cũng có thể trở lại tự nhiên ngay lập tức.
Từ đầu năm 2025 đến nay, người dân trên địa bàn tỉnh đã bàn giao nhiều cá thể động vật quý hiếm. Ảnh: Thanh Tiến.
Chuyển biến nhận thức từ cộng đồng là nền tảng bảo tồn lâu dài
Việc người dân tự nguyện giao nộp động vật hoang dã là tín hiệu rất đáng mừng. Điều này thể hiện sự chuyển biến rõ nét trong nhận thức của cộng đồng về pháp luật cũng như vai trò của các loài động vật rừng trong tự nhiên. Khi người dân hiểu rằng động vật hoang dã không phải là tài sản có thể tùy tiện săn bắt, mua bán, nuôi nhốt hay làm thực phẩm, họ sẽ chủ động lựa chọn cách ứng xử đúng hơn khi phát hiện các cá thể xuất hiện quanh nơi sinh sống.
Những hành động như báo tin cho chính quyền, bàn giao cho Kiểm lâm, phối hợp bắt giữ an toàn hoặc chăm sóc tạm thời theo hướng dẫn đều góp phần giảm áp lực cho công tác kiểm tra, xử lý vi phạm. Thay vì chỉ tập trung vào khâu phát hiện và xử phạt sau khi hành vi trái phép đã xảy ra, lực lượng chức năng có thêm sự hỗ trợ từ cộng đồng để ngăn chặn rủi ro ngay từ đầu. Đây là yếu tố quan trọng trong quản lý bảo tồn, bởi mạng lưới người dân ở thôn bản, xã, phường luôn có khả năng phát hiện sớm những tình huống phát sinh tại địa bàn.
Mặt khác, việc bàn giao tự nguyện còn góp phần thay đổi quan niệm xã hội về động vật hoang dã. Khi những câu chuyện như trường hợp ông Sùng A Nủ ở thôn Păng Dê, xã Phình Hồ hay người dân xã Thượng Bằng La được lan tỏa, cộng đồng sẽ có thêm những ví dụ cụ thể để làm theo. Từ chỗ xem động vật hoang dã là đối tượng có thể khai thác, một bộ phận người dân đã dần coi đó là thành phần cần được bảo vệ, là một phần của môi trường sống chung.
Tuyên truyền đa kênh, kiểm soát chặt nhà hàng và cơ sở kinh doanh
Ông Nguyễn Việt Hà cho biết thêm, thời gian qua, ngành Kiểm lâm đã đa dạng hóa hình thức tuyên truyền, phổ biến pháp luật. Nội dung tuyên truyền được lồng ghép qua các cuộc họp thôn bản, các nhóm mạng xã hội như Zalo, Facebook, hệ thống loa truyền thanh và pano, áp phích. Việc sử dụng nhiều kênh khác nhau giúp thông tin đến được với nhiều nhóm đối tượng, từ người dân ở trung tâm xã, phường đến bà con tại các thôn bản xa xôi.
Lực lượng chức năng còn thực hiện tuyên truyền lưu động đến tận các thôn bản xa xôi hoặc trong các ngày chợ phiên. Đây là cách tiếp cận phù hợp với đặc thù địa bàn miền núi, nơi chợ phiên không chỉ là nơi trao đổi hàng hóa mà còn là không gian sinh hoạt cộng đồng. Khi thông điệp bảo vệ động vật hoang dã được đưa đến những nơi người dân thường xuyên tụ họp, khả năng lan tỏa và ghi nhớ sẽ cao hơn so với hình thức tuyên truyền đơn lẻ.
Đối với các cơ sở kinh doanh và nhà hàng, lực lượng chức năng tổ chức cho các đơn vị ký cam kết tuyệt đối không mua bán, tiêu thụ, trưng bày hay quảng cáo động vật hoang dã và chim di cư không có nguồn gốc hợp pháp. Đây là khâu quan trọng nhằm giảm nhu cầu tiêu thụ, bởi nếu không còn đầu ra, hoạt động săn bắt, vận chuyển, mua bán trái phép sẽ bị hạn chế. Công tác này cũng giúp các chủ cơ sở nhận thức rõ trách nhiệm pháp lý trong quá trình kinh doanh.
Ngành Kiểm lâm quán triệt nghiêm việc không để các nhà hàng lợi dụng tâm lý thích ăn đặc sản của khách hàng để quảng cáo sai sự thật, biến động vật nuôi hợp pháp thành động vật hoang dã nhằm trục lợi. Nội dung này cho thấy công tác quản lý không chỉ nhắm đến hành vi mua bán động vật hoang dã thật, mà còn kiểm soát cả việc quảng cáo gây hiểu lầm, kích thích nhu cầu tiêu thụ và làm méo mó nhận thức của khách hàng. Khi thị trường bị kiểm soát chặt, nỗ lực bảo tồn ở cộng đồng mới có điều kiện phát huy hiệu quả bền vững.
Từ các vụ việc cụ thể đến con số 85 cá thể động vật rừng được người dân tự nguyện giao nộp từ đầu năm 2025 đến nay, có thể thấy Lào Cai đang hình thành một nền tảng xã hội tích cực cho bảo vệ động vật hoang dã. Sự vào cuộc của người dân, cùng với hướng dẫn của chính quyền địa phương, lực lượng Công an, Kiểm lâm và các đơn vị bảo tồn chuyên môn, đang tạo nên chuỗi hành động có trách nhiệm. Khi người dân coi động vật hoang dã là bạn, mỗi phát hiện trong vườn nhà, trên nương rẫy hay giữa khu dân cư đều có thể trở thành cơ hội cứu hộ, bảo tồn và trả các loài quý hiếm về đúng môi trường sống tự nhiên.
