Vải thiều Thanh Hà hôm nay không chỉ được nhắc đến như một đặc sản trứ danh của vùng đất Thanh Hà, TP Hải Phòng, mà còn gắn với câu chuyện đặc biệt về một cây vải cổ gần 200 năm tuổi tại thôn Thúy Lâm, xã Thanh Hà, TP Hải Phòng, thuộc địa phận tỉnh Hải Dương cũ. Cây vải này gắn với tên tuổi cụ Hoàng Văn Cơm, người được nhân dân địa phương tôn vinh là ông tổ vải thiều.
Từ một câu chuyện được lưu truyền qua nhiều thế hệ, cây vải tổ đã trở thành biểu tượng văn hóa nông nghiệp của vùng chuyên canh cây ăn quả. Không chỉ được xác lập kỷ lục là Cây vải thiều lâu năm nhất Việt Nam, cây cổ thụ này còn là điểm tựa để người dân kể lại hành trình hình thành, lan tỏa và nâng tầm thương hiệu vải thiều nổi tiếng.
Vải thiều Thanh Hà và dấu tích từ ba hạt vải quý
Theo câu chuyện dân gian tại thôn Thúy Lâm, vào cuối thế kỷ 19, trong một lần đi buôn bán hoa quả, cụ Hoàng Văn Cơm đã mang về ba hạt vải quý để gieo trồng trong vườn nhà. Sau đó, hai cây nhỏ mọc lên. Trận lụt năm 1945 đã làm chết một cây, cây còn lại tiếp tục sinh trưởng mạnh mẽ và trở thành cây vải tổ ở Việt Nam ngày nay.
Điều đáng chú ý là giống vải này tỏ ra phù hợp với đồng đất địa phương. Từ cây đầu dòng ấy, người dân thôn Thúy Lâm đã xin chiết cành, nhân giống ra khắp làng trên xóm dưới. Vào thời kỳ cực thịnh, Thúy Lâm có khoảng 5.000 cây vải thiều. Trước Cách mạng tháng 8 năm 1945, làng đã nổi tiếng về giống vải quý, được xem như niềm tự hào của người dân địa phương.
Cây vải tổ hiện cao đến chục mét, vòm lá xum xuê như một chiếc ô khổng lồ, che kín một khoảng vườn. Trên thân cây, những vết sần sùi màu rêu mốc hằn rõ dấu vết của thời gian. Quả vải khi chín đẫy, to mọng, bóc không ướt tay, vị thơm, ngọt lịm, hạt bé như hạt đậu đen. Chính những phẩm chất ấy đã làm nên danh tiếng lâu bền của giống vải thiều đặc sản.
Cây vải tổ gần 200 năm tuổi và những kỷ lục được xác nhận
Xung quanh cây vải tổ còn có cây vải con 185 năm tuổi và cây vải cháu 90 năm tuổi. Những cây này tạo thành một quần thể đặc biệt, giúp người dân và du khách hình dung rõ hơn về quá trình gìn giữ, nhân giống cây vải tại Thúy Lâm qua nhiều thế hệ.
Năm 1992, Trung ương Hội Làm vườn Việt Nam xác định đây là cây vải lâu đời nhất cả nước. Đến năm 2016, Hội Kỷ lục Việt Nam tiếp tục xác nhận đây là cây vải thiều lâu năm nhất ở nước ta. Từ các dấu mốc này, khu bảo tồn cây vải tổ được xây dựng, vừa để tưởng nhớ công lao của cụ Hoàng Văn Cơm, vừa gìn giữ cội nguồn của vải thiều Thanh Hà.
Dù đã gần 200 năm tuổi, cây vải tổ theo quan sát vẫn chưa có biểu hiện cằn cỗi như một số loại cây ăn quả lâu năm khác. Mỗi mùa vải chín, nơi đây thu hút đông đảo khách tham quan. Có thời điểm, xe ô tô của khách đến chiêm ngưỡng cây vải tổ nối dài hàng cây số, cho thấy sức hút của một di sản nông nghiệp gắn với ký ức làng quê.
Cội nguồn của loại quả này từng được người xưa ca ngợi bằng những mỹ từ: mã ngoài như lụa hồng tơ tía, thịt vải như giáng tuyết, như thủy tinh; vị ngọt đậm, ăn vào thơm như thứ rượu tiên trên đời. Những lời miêu tả ấy phản ánh cách người xưa cảm nhận giá trị của trái vải, không chỉ bằng vị giác mà còn bằng niềm trân trọng đối với sản vật quê hương.
Từ Thúy Lâm đến vùng vải rộng lớn ở miền Bắc
Vào những năm 60 của thế kỷ trước, một số người dân ở Thanh Hà khi đi kinh tế mới lên vùng Lục Ngạn - Bắc Giang đã mang theo giống vải Thanh Hà để trồng thử. Sau vài chục năm, cây vải thiều được nhân rộng ra toàn bộ huyện Lục Ngạn cũ, rồi lan đến nhiều nơi khác của tỉnh Bắc Giang và nhiều địa phương khác ở miền Bắc.
Hiện nay, người trông coi cây vải tổ là ông Hoàng Văn Lượm, cháu đời thứ 4 của cụ Cơm. Ông Lượm cho biết gia đình, dòng họ rất tự hào khi cụ tổ là người ươm trồng giống cây đã trở thành đặc sản địa phương. Với người dân Thúy Lâm, cây vải thiều không chỉ là cây ăn quả, mà còn góp phần mang lại cuộc sống no đủ cho nhiều gia đình.
Trong những năm 80-90 của thế kỷ trước, cây vải thiều đem lại giá trị kinh tế cao cho bà con trồng vải. Lúc cao điểm, toàn Thanh Hà cũ có đến 7.000 ha trồng vải. Thương lái khắp nơi ngày đêm đến mua nườm nượp, giá bán có thời điểm lên đến hàng trăm nghìn/kg. Đó là giai đoạn cây vải thiều khẳng định vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế nông thôn.
Tuy nhiên, cây vải cũng có những thời điểm đỏng đảnh như cách người dân ví von. Việc chăm sóc không quá công phu, nhưng cây lại phụ thuộc nhiều vào thời tiết. Năm nào tháng Giêng, tháng Hai có thời tiết lạnh, cây thường sai quả; nếu thời tiết ấm, sản lượng có thể giảm. Ông Lượm nhìn nhận, dù có lúc vải thiều bị quay lưng do cung vượt cầu khiến giá xuống thấp, nhưng nhờ nỗ lực của chính quyền và người dân, cây vải dần lấy lại vị thế, khẳng định thương hiệu. Đến nay, cây vải tổ vẫn xanh tốt, ra quả đều mỗi vụ như một minh chứng cho giá trị lâu bền của giống cây đặc sản.
Vải thiều Thanh Hà gắn với du lịch và xuất khẩu
Trao đổi với báo Điện tử Dân Việt, ông Trần Văn Kỳ, Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Thanh Hà, TP Hải Phòng, cho biết nhằm nâng cao chất lượng dịch vụ và tăng trải nghiệm cho du khách, UBND xã Thanh Hà đã đầu tư chỉnh trang khuôn viên, lắp đặt hệ thống biển chỉ dẫn, thay thế biển giới thiệu và xây dựng thêm khu vực check-in ngay tại khuôn viên cây vải tổ.
Không chỉ thu hút hàng vạn lượt khách từ các tỉnh, thành lân cận đến chiêm ngưỡng, cây vải tổ còn đón nhiều đoàn khách đến từ khu vực miền Trung và miền Nam. Đáng chú ý, trong vụ vải năm nay, đã có 7 đoàn khách Nhật Bản, 10 đoàn Trung Quốc và 3 đoàn khách Pháp đến tham quan, tìm hiểu về cây vải tổ. Điều đó cho thấy điểm đến này mang giá trị lịch sử và văn hóa đặc trưng của vùng vải thiều Thanh Hà, đồng thời góp phần làm phong phú thêm sản phẩm du lịch nông nghiệp địa phương.
Ở khía cạnh thị trường, hơn 10 năm qua, vải thiều Thanh Hà đã được xuất khẩu sang các thị trường lớn như Mỹ, Nhật Bản, Australia và các nước EU. Đáng chú ý, nhờ áp dụng đồng bộ quy trình sản xuất sạch, an toàn, sản lượng vải trong vùng xuất khẩu được doanh nghiệp bao tiêu với giá cao hơn từ 20 - 25% so với giá thị trường. Đây là cơ sở quan trọng để người trồng vải tiếp tục nâng chất lượng sản phẩm, giữ uy tín thương hiệu và mở rộng giá trị từ cây đặc sản.
Từ ba hạt vải quý được cụ Hoàng Văn Cơm mang về gieo trồng đến cây vải tổ gần 200 năm tuổi, câu chuyện ở thôn Thúy Lâm cho thấy sức sống bền bỉ của một giống cây gắn bó sâu sắc với đất và người Thanh Hà. Cây vải tổ không chỉ lưu giữ cội nguồn của đặc sản, mà còn nhắc nhở về giá trị của việc bảo tồn di sản nông nghiệp, phát triển thương hiệu và kết nối sản xuất với du lịch, xuất khẩu.
