long nhãn Sông Mã đang bước vào mùa chế biến cao điểm khi những vườn nhãn dọc đôi bờ sông Mã ở Sơn La đồng loạt cho thu hoạch. Từ sáng sớm đến đêm khuya, hàng trăm lò sấy đỏ lửa, biến những chùm nhãn tươi vừa rời cành thành sản phẩm có giá trị cao hơn, góp phần giải bài toán tiêu thụ nông sản trong chính vụ.
Không khí sản xuất hối hả hiện rõ ở các xã Sông Mã, Chiềng Khoong, Chiềng Sơ, Mường Hung. Trên sân phơi và trong các cơ sở chế biến, xe chở nhãn nối nhau cập bến; người lao động tất bật phân loại, tách cùi, xếp khay, đảo nhãn và đóng gói. Mùa sấy không chỉ là nhịp lao động quen thuộc của vùng nhãn, mà còn cho thấy vai trò ngày càng rõ của chế biến sâu trong việc nâng giá trị đặc sản Sơn La.
Mùa long nhãn Sông Mã đỏ lửa theo vụ nhãn
Giữa tháng 7, khi nhãn bước vào chính vụ, các lò sấy trong vùng hoạt động gần như liên tục. Âm thanh máy móc hòa với tiếng nói cười, tiếng khay nhãn được đưa ra vào lò, tạo nên bức tranh sản xuất đặc trưng của khu vực ven sông Mã. Với người dân nơi đây, mỗi mẻ sấy đúng thời điểm đều quyết định màu sắc, hương vị và chất lượng của sản phẩm sau cùng.
Theo thống kê, khu vực Sông Mã hiện có gần 7.400 ha nhãn, trong đó hơn 4.200 ha đang cho thu hoạch. Sản lượng năm nay ước đạt từ 50.000-60.000 tấn quả tươi. Trong bối cảnh lượng nhãn ra thị trường tập trung trong thời gian ngắn, hệ thống lò sấy trở thành kênh tiêu thụ quan trọng bên cạnh bán quả tươi, giúp giảm áp lực đầu ra và hạn chế nguy cơ được mùa mất giá.
Ông Nguyễn Văn Đồng, Chủ tịch UBND xã Chiềng Khoong cho biết, địa phương hiện có hơn 150 lò sấy long nhãn hoạt động. Từ năm 2020 đến nay, 84 hộ dân đã được hỗ trợ đầu tư cơ sở chế biến với tổng kinh phí hơn 2 tỷ đồng. Sự hỗ trợ này góp phần hình thành vùng chế biến tập trung, đồng thời tạo việc làm cho khoảng 2.000 lao động mỗi vụ.
Cơ sở chế biến nhộn nhịp, lao động địa phương có thêm thu nhập
Tại bản Nà Cần 2, xã Chiềng Sơ, cơ sở chế biến của anh Cà Văn Long những ngày này luôn sáng đèn. Nhãn tươi được đưa về liên tục, sau đó qua các công đoạn phân loại, bóc cùi, xếp khay rồi đưa vào lò. Các công đoạn tưởng chừng đơn giản nhưng đòi hỏi sự khéo léo, đều tay và đúng quy trình để sản phẩm khi ra lò giữ được hương thơm, độ ngọt và màu sắc đẹp.
Anh Long đầu tư lò sấy từ năm 2020. Mỗi vụ, gia đình anh chế biến khoảng 400-600 tấn nhãn tươi. Theo anh, trước đây người dân chủ yếu bán nhãn tươi nên giá cả bấp bênh, phụ thuộc nhiều vào thương lái. Khi có lò sấy, cơ sở chủ động thu mua nhãn cho bà con, góp phần giữ giá sản phẩm và có thể bảo quản để bán quanh năm.
Mỗi mùa nhãn, cơ sở của anh Long tạo việc làm cho 20-30 lao động thời vụ, chủ yếu là phụ nữ và người lớn tuổi tại địa phương. Thu nhập của lao động đạt từ 150.000-250.000 đồng/người/ngày. Với những hộ không có điều kiện đi làm xa, việc có thêm việc làm ngay tại quê hương trong những tháng cao điểm giúp tăng nguồn thu và gắn kết hơn với sản xuất nông nghiệp địa phương.
Chế biến sâu nâng giá trị vùng nguyên liệu
Nghề làm long nhãn Sông Mã không chỉ giúp tiêu thụ quả tươi, mà còn mở ra hướng phát triển bền vững hơn cho vùng nguyên liệu. Khi sản phẩm sau chế biến có giá trị cao hơn và thời gian bảo quản dài hơn, người trồng nhãn có thêm động lực đầu tư chăm sóc, cải thiện chất lượng vườn cây, từng bước đáp ứng các tiêu chuẩn an toàn theo yêu cầu thị trường.
Hiện khu vực Sông Mã có trên 700 cơ sở chế biến, trong đó hơn 600 lò sấy hoạt động thường xuyên. Công nghệ chế biến ngày càng được cải tiến, giúp sản phẩm giữ được màu sắc tự nhiên, hương vị đặc trưng và kéo dài thời gian bảo quản. Đây là yếu tố quan trọng để đặc sản nhãn Sơn La có thể mở rộng thị trường thay vì chỉ phụ thuộc vào thời điểm thu hoạch rộ.
Đại diện HTX Bảo Minh, xã Chiềng Khoong cho biết, sản phẩm long nhãn OCOP 3 sao của HTX được chế biến từ vùng nguyên liệu đạt tiêu chuẩn VietGAP. Toàn bộ quy trình từ thu mua, sơ chế đến sấy và đóng gói đều được kiểm soát chặt chẽ nhằm bảo đảm chất lượng đồng đều. Đây là nền tảng để sản phẩm từng bước mở rộng thị trường trong nước và hướng tới xuất khẩu.
Nền tảng để đặc sản Sơn La vươn xa
Những năm gần đây, tỉnh Sơn La đã hỗ trợ hàng trăm cơ sở đầu tư kho lạnh, lò sấy và thiết bị chế biến với tổng kinh phí hơn 27 tỷ đồng. Nguồn lực này giúp nâng cao năng lực bảo quản, chế biến nông sản, giảm áp lực tiêu thụ trong mùa vụ và đáp ứng tốt hơn yêu cầu của các thị trường ngày càng khắt khe.
Theo ông Nguyễn Phúc Nguyên, Phó Chủ tịch UBND xã Chiềng Khương, địa phương hiện có gần 900 ha nhãn. Việc phát triển các sản phẩm chế biến từ quả nhãn được xem là hướng đi lâu dài, góp phần nâng cao giá trị nông sản, tạo việc làm, tăng thu nhập và giúp người dân yên tâm gắn bó với cây nhãn.
Khi hoàng hôn buông xuống, những lò sấy ở vùng nhãn Sông Mã vẫn tiếp tục đỏ lửa. Ánh lửa hồng, hương thơm dịu của nhãn sấy và nhịp lao động bền bỉ trong các bản làng cho thấy sức sống của một nghề gắn chặt với mùa vụ. Từ những quả nhãn tươi hôm nay, long nhãn Sông Mã đang góp phần nâng tầm đặc sản Sơn La, mở thêm cơ hội tiếp cận các thị trường trong nước và quốc tế.
