Những ngày cuối tháng 5, nắng nóng cực đoan phủ lên nhiều vùng nuôi thủy sản ở tỉnh Phú Thọ. Với những hộ sống nhờ ao hồ, cái nắng không chỉ làm đảo lộn sinh hoạt, mà còn kéo theo cảnh cá chết trắng mặt nước, tôm nổi đỏ mặt đầm, thiệt hại dồn dập chỉ sau vài ngày.
Tại xã Thái Hòa và xã Sông Lô, nhiều hộ nuôi cá, tôm đang phải chống chọi trong thế bị động. Nước ao nóng lên, thiếu oxy, môi trường ô nhiễm nhanh, trong khi người nuôi gần như chỉ còn cách bơm nước, tạo oxy, rải vôi hoặc chờ một trận mưa lớn để thay lớp nước cũ đã bốc mùi tanh nồng.
Cá nổi trắng hồ sau vài ngày nắng đỉnh điểm
Anh Dương Cao Đại, sinh năm 1976, ở thôn Xuân Bái, xã Thái Hòa, tỉnh Phú Thọ, ra ao thăm cá như mọi ngày nhưng lập tức chết lặng trước cảnh tượng trước mắt. Mặt nước 5.000m² mà anh thầu suốt 10 năm nay, chỗ nào cũng thấy cá nằm ngửa bụng. Trắm, trôi, gáy chết la liệt, nổi trắng hồ.
Với anh Đại, cá chết lác đác trong quá trình nuôi là chuyện từng gặp, nhưng cá chết dày đặc như lần này thì chưa từng xảy ra. Anh kể, cảm giác đầu tiên là hoảng, sau đó là xót xa, rồi mới cố bình tĩnh nghĩ cách khắc phục. Ao cá vốn là nguồn thu quan trọng của gia đình, nên mỗi đợt cá chết nổi lên lại kéo theo thêm một phần công sức nhiều năm bị mất đi.
Nguyên nhân được anh Đại nhìn nhận là sự cộng hưởng của thời tiết và môi trường ao nuôi. Trước đó, một trận mưa lớn kéo cỏ, phù du từ triền đồi qua cống xuống hồ. Cá ăn no căng bụng. Ngay sau đó, đợt nắng nóng gay gắt xuất hiện, nhiệt độ từ 32 độ tăng vọt lên 39 - 40 độ, khiến cá bị sốc nhiệt và chết hàng loạt. Không chỉ cá dưới hồ, đàn lợn trong nhà anh cũng bỏ ăn vì nắng nóng.
Tôm đỏ mặt đầm, người nuôi không dám kéo lưới
Cách đó không xa, gia đình chị Nguyễn Thị Quỳnh Hoa, sinh năm 1977, ở thôn Sông Lô, xã Sông Lô, tỉnh Phú Thọ, cũng rơi vào tình cảnh tương tự. Đầm nuôi tôm và cá của gia đình chị những ngày nắng đỉnh điểm liên tục xuất hiện tôm chết đỏ mặt nước. Cá mè, cá chép nổi lên rồi lại chìm xuống, báo hiệu môi trường nước đang rất bất ổn.
Chị Hoa nói năm nào đến thời điểm này cũng có hiện tượng thủy sản chết, nhưng năm nay nắng cực đoan hơn nên mức độ nặng hơn. Điều khiến chị lo nhất là không dám thu hoạch tôm suốt cả tháng nay, vì chỉ cần kéo lưới lên là thấy tôm chết đỏ, chết sạch trước khi kịp bán.
Theo chị Hoa, tôm đổ lờ về nếu còn sống có thể bán được 300.000 đồng/kg, nhưng tôm chết thì phải bỏ. Có những hôm tôm chết đỏ cả mặt đầm, chị cho bà hàng xóm nhặt về cho vịt ăn, nhưng chỉ vài ngày sau vịt đi ngoài liên tục. Cái nắng kéo dài khiến người nuôi rơi vào cảnh bị “trói tay”, biết thiệt hại đang xảy ra nhưng không có nhiều biện pháp xử lý triệt để.
Thiệt hại hàng chục triệu đồng sau 3 - 4 ngày
Anh Đại cho biết chu kỳ nuôi cá của gia đình thường kéo dài hai đến ba năm mới thu một lần, để cá đạt trọng lượng xuất bán. Năm nay đúng vào năm thu hoạch, dưới hồ ước chừng còn 4 - 5 tấn cá. Ban đầu, anh dự định chờ thêm vài tháng cho cá lớn hơn rồi bán, tính ra có thể được khoảng 150 triệu đồng.
Thế nhưng chỉ trong 3 - 4 ngày nắng nóng đỉnh điểm, ao cá của anh đã chết mất khoảng một tấn. Thiệt hại ước tính 50 - 60 triệu đồng. Với người nuôi thủy sản quy mô hộ gia đình, đây là khoản mất mát rất lớn, bởi chi phí con giống, thức ăn, công chăm sóc và thời gian chờ đợi đều đã dồn vào ao cá trong nhiều năm.
Anh Đại nói hơn 10 năm nuôi cá, anh chưa từng chứng kiến cảnh cá chết hàng loạt như vậy. Mỗi ngày, cá chết nổi lên từng đợt, vớt xong lại thấy lớp khác tiếp tục trương bụng trên mặt nước. Những con chết chìm xuống đáy phải sau 6 - 7 tiếng mới nổi lên, khiến việc thu gom kéo dài và mệt mỏi.
Người nuôi cầm cự bằng bơm nước, rải vôi và chờ mưa
Để cứu số cá còn lại, anh Đại dùng máy bơm phun nước tạo oxy từ 3 giờ đến 6 giờ sáng, đúng thời điểm cá thiếu oxy nhất và thường ngoi lên mặt nước để thở. Anh còn chặt cây chuối trong vườn ném xuống ao, hy vọng che bớt nắng hắt trực tiếp xuống mặt nước. Đây gần như là tất cả những gì người nuôi cá có thể làm trong điều kiện hiện tại.
Anh cũng quẳng thêm viên chlorine xuống một góc hồ với mong muốn làm nước bớt tanh nồng, trong hơn và giảm ô nhiễm. Trong khi đó, chị Hoa rải vôi xuống đầm, hết một tạ rồi hai tạ, theo dòng nước chảy để cải thiện độ trong của nước và giúp tôm cá đỡ bị nấm mang.
Dù vậy, cả hai hộ đều hiểu những biện pháp này chỉ mang tính cầm cự. Anh Đại nói thẳng rằng đây không phải dịch bệnh để có thể dùng thuốc điều trị. Vấn đề chính là nắng nóng quá mức, nước ao bị nóng và ô nhiễm, nhưng người nuôi không có cách nào làm mát toàn bộ hồ trong thời gian ngắn.
Mỗi ngày hai lần, anh Đại vớt cá chết rồi đem chôn dưới những khóm tre bát độ. Những hố lớn vốn để trồng cây nay trở thành nơi chôn lấp cá. Nước hồ ngày càng tanh, xương cá tích lại dưới đáy. Cứ lội xuống vớt cá chết về là người anh ngứa ran, về đến nhà phải vào vòi nước cọ rửa ngay. Mùi nồng từ hồ bay ra cả vùng, dù đã vớt gần hết cá chết vẫn không dứt.
Không còn dám cho cá ăn thêm vì sợ ăn vào lại chết tiếp, anh Đại quyết định để đàn cá còn sống tự kiếm những gì còn sót lại dưới hồ. Điều anh và nhiều hộ nuôi mong nhất lúc này là một trận mưa thật to. Không phải để nâng thêm mực nước, mà để thay được toàn bộ lớp nước cũ đang ô nhiễm. Theo anh, mưa càng to càng tốt, vì khi nước được thay mới thì cá sẽ bớt chết.
Địa phương khuyến cáo giảm thức ăn, tăng oxy cho ao nuôi
Theo báo cáo của Phòng Kinh tế xã Thái Hòa, đợt nắng nóng từ ngày 24 đến 28/5/2026 đã khiến ít nhất 4 hộ nuôi thủy sản trên địa bàn xã bị ảnh hưởng. Tổng diện tích mặt nước bị tác động hơn 11.000m², số cá chết lên đến hàng tấn, thiệt hại ước tính xấp xỉ 100 triệu đồng.
Trước thực trạng này, UBND xã Thái Hòa đã ban hành hướng dẫn kỹ thuật phòng chống nắng nóng cho vật nuôi và thủy sản. Với ao nuôi thủy sản, địa phương khuyến cáo bà con duy trì mực nước ao sâu từ 1,5m trở lên, sử dụng máy quạt nước hoặc máy sục khí từ 22 giờ đến 5 giờ sáng và vào đầu giờ chiều để tăng oxy hòa tan.
Trong những ngày nắng đỉnh điểm, người nuôi cần giảm từ 30 đến 50% lượng thức ăn để tránh làm ô nhiễm đáy ao. Bà con cũng có thể dùng lưới đen che từ một phần ba đến một nửa diện tích mặt ao nhằm giảm bức xạ nhiệt, hạn chế tình trạng nước nóng lên quá nhanh trong ngày.
Đợt cá, tôm chết hàng loạt ở Phú Thọ cho thấy nuôi thủy sản đang chịu tác động rất rõ từ thời tiết cực đoan. Khi nắng nóng kéo dài, việc chủ động giữ mực nước, tăng oxy, giảm thức ăn và theo dõi chất lượng nước là những biện pháp cần thiết để giảm rủi ro, dù với nhiều hộ lúc này, điều được chờ đợi nhất vẫn là một trận mưa đủ lớn để cứu ao nuôi.
