Xuất khẩu sầu riêng của Việt Nam đang bước vào giai đoạn khởi sắc khi sản lượng tăng, thị trường phục hồi và khu vực Tây Nguyên chuẩn bị vào vụ thu hoạch lớn. Triển vọng vượt mốc 4 tỷ USD trong năm nay được đánh giá là có cơ sở, song ngành hàng này vẫn đối mặt sức ép giảm giá rõ rệt tại Trung Quốc do nguồn cung dồi dào, sức mua chững lại và cạnh tranh ngày càng gay gắt.
Theo ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng Thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam, hết tháng 7, kim ngạch sầu riêng của Việt Nam ước đạt trên 2 tỷ USD. Nếu vụ thu hoạch tại Tây Nguyên diễn ra thuận lợi, đồng thời các vướng mắc liên quan đến mã số vùng trồng và mã số cơ sở đóng gói sớm được tháo gỡ, ngành sầu riêng có thể đạt thêm khoảng 2 tỷ USD trong những tháng cuối năm. Khi đó, tổng kim ngạch hoàn toàn có khả năng vượt mốc 4 tỷ USD, cao hơn mức 3,8 tỷ USD của năm ngoái.
Xuất khẩu sầu riêng đứng trước cơ hội vượt 4 tỷ USD
Động lực lớn nhất của triển vọng tăng trưởng đến từ việc diện tích và sản lượng sầu riêng trong nước tiếp tục mở rộng nhanh. Theo Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, cả nước hiện có khoảng 192.000 ha sầu riêng. Sản lượng năm 2025 đạt khoảng 1,8 triệu tấn và dự kiến tăng lên 2 - 2,1 triệu tấn trong năm 2026. Diện tích trồng mới được mở rộng liên tục trong những năm gần đây khiến sản lượng mỗi năm tăng khoảng 20-30%, tạo dư địa lớn cho thị trường xuất khẩu.
Tuy nhiên, tốc độ tăng sản lượng cũng đặt ra yêu cầu quản lý chặt chẽ hơn đối với vùng trồng, cơ sở sơ chế, đóng gói và truy xuất nguồn gốc. Ông Đặng Phúc Nguyên cho rằng nếu việc cấp, phê duyệt mã số vùng trồng và cơ sở đóng gói không theo kịp đà tăng sản lượng, lượng sầu riêng đủ điều kiện đi chính ngạch sẽ bị hạn chế. Đây là rủi ro đáng chú ý trong bối cảnh vụ thu hoạch cao điểm tại Tây Nguyên sắp đến, khi áp lực tiêu thụ sản lượng lớn sẽ tăng mạnh.
Với ngành hàng có kim ngạch lớn và phụ thuộc nhiều vào tiêu chuẩn thị trường nhập khẩu, việc mở rộng diện tích chỉ là một phần của bài toán. Để xuất khẩu sầu riêng duy trì tăng trưởng bền vững, khâu tổ chức sản xuất, kiểm soát chất lượng, cấp mã số, giám sát sau cấp mã số và tuân thủ quy định của thị trường cần được thực hiện đồng bộ hơn.
Mã số vùng trồng là điều kiện giữ uy tín nông sản
Tại địa phương, các cơ quan chuyên môn đang đẩy mạnh hướng dẫn nông dân và doanh nghiệp đáp ứng yêu cầu từ thị trường nhập khẩu. Bà Nguyễn Thị Giang, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường thành phố Cần Thơ, cho biết sở đang tích cực triển khai các quy định của thị trường nhập khẩu, rà soát, đào tạo tập huấn và hướng dẫn người dân duy trì cũng như cấp mới các mã số vùng trồng đạt điều kiện.
Song song với đó, ngành chuyên môn cũng thực hiện nghiêm túc các nghị định của Chính phủ, ban hành văn bản kiểm tra, giám sát hệ thống mã số vùng trồng và cơ sở đóng gói đến từng xã, phường. Mục tiêu là hoàn thiện chuỗi giá trị đạt chuẩn xuất khẩu, giúp sản phẩm không chỉ đủ điều kiện thông quan mà còn giữ được uy tín lâu dài trên thị trường.
Lãnh đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường thành phố Cần Thơ nhận định, mã số vùng trồng không phải là đích đến, mà là trách nhiệm để giữ vững chất lượng và uy tín của vùng trồng. Việc giữ vững chất lượng nông sản là yếu tố cốt lõi để cải thiện đời sống người dân, đồng thời minh chứng cho bước chuyển dịch quan trọng từ tư duy sản xuất nông nghiệp thuần túy sang tư duy kinh tế nông nghiệp bền vững.
Cách tiếp cận này đặc biệt quan trọng với sầu riêng, loại trái cây có giá trị cao nhưng cũng chịu sự kiểm soát chặt của thị trường nhập khẩu. Khi sản lượng tăng nhanh, việc từng vùng trồng và cơ sở đóng gói duy trì đúng tiêu chuẩn sẽ quyết định khả năng tiêu thụ ổn định, nhất là trong các giai đoạn thị trường có biến động về giá.
Sầu riêng đông lạnh tăng nhưng vẫn chỉ là phân khúc bổ trợ
Bên cạnh sầu riêng tươi, sản phẩm đông lạnh cũng ghi nhận tăng trưởng trong năm nay. Giá nguyên liệu giảm tạo điều kiện để doanh nghiệp thu mua nhiều hơn, nhất là đối với các loại quả không đạt tiêu chuẩn xuất khẩu tươi. Đây là hướng đi giúp giảm áp lực tiêu thụ trong mùa vụ, đồng thời tận dụng tốt hơn nguồn nguyên liệu trong nước.
Dù vậy, theo Hiệp hội Rau quả Việt Nam, sầu riêng đông lạnh vẫn chỉ đóng vai trò bổ trợ. Năm ngoái, Trung Quốc nhập khẩu khoảng 8 tỷ USD sầu riêng từ các nước Đông Nam Á, trong đó hơn 1 tỷ USD là sầu riêng đông lạnh, còn gần 7 tỷ USD là sầu riêng tươi. Cơ cấu này cho thấy người tiêu dùng Trung Quốc vẫn ưu tiên sản phẩm tươi, đặc biệt ở các phân khúc có chất lượng ổn định và thương hiệu tốt.
Đối với Việt Nam, sầu riêng đông lạnh hiện chỉ chiếm khoảng 10-15% tổng kim ngạch xuất khẩu và dự kiến năm nay cũng chỉ tăng lên khoảng 20%. Ngoài thói quen tiêu dùng vẫn nghiêng về hàng tươi, phân khúc đông lạnh còn gặp hạn chế do yêu cầu bảo quản nghiêm ngặt trong toàn bộ chuỗi vận chuyển và phân phối. Các sản phẩm như sầu riêng tách múi đông lạnh hay sầu riêng sấy vẫn chưa thực sự phổ biến tại thị trường Trung Quốc.
Vì vậy, trong ngắn hạn, xuất khẩu sầu riêng tươi vẫn là trụ cột của ngành hàng. Sản phẩm chế biến và đông lạnh có ý nghĩa hỗ trợ, giúp đa dạng hóa đầu ra, song chưa thể thay thế vai trò của sầu riêng tươi trên thị trường lớn nhất hiện nay.
Giá giảm vì tiêu thụ chậm, nguồn cung tăng và logistics cải thiện
Điểm đáng chú ý là kim ngạch tiếp tục tăng nhưng giá sầu riêng bán sang Trung Quốc lại giảm đáng kể. Theo ông Đặng Phúc Nguyên, nguyên nhân lớn nhất không nằm ở chất lượng sản phẩm mà do sức tiêu thụ tại Trung Quốc suy giảm. Nhiều khu vực của Trung Quốc đang chịu ảnh hưởng của mưa bão, lũ lụt khiến việc tiêu thụ trái cây chậm hơn; không chỉ sầu riêng mà nhiều loại trái cây nhập khẩu khác cũng gặp tình trạng tương tự.
Bên cạnh yếu tố nhu cầu, nguồn cung trên thị trường cũng tăng nhanh khi Việt Nam, Thái Lan và Malaysia cùng bước vào vụ thu hoạch. Tại Thái Lan, giá sầu riêng năm nay xuống mức thấp nhất trong khoảng 10 năm do sản lượng tăng mạnh. Theo Bộ Thương mại Thái Lan, tính đến ngày 19/7, nước này đã xuất khẩu hơn 1 triệu tấn sầu riêng tươi sang Trung Quốc và hoàn thành sớm mục tiêu cả năm.
Trong khi đó, Việt Nam sắp bước vào vụ thu hoạch lớn tại Tây Nguyên. Đây là vùng có chất lượng sầu riêng được nhiều thương nhân Trung Quốc đánh giá cao, nhưng lượng hàng lớn đưa ra thị trường trong những tháng cuối năm cũng sẽ làm nguồn cung thêm dồi dào. Điều này khiến xuất khẩu sầu riêng có cơ hội tăng về lượng và kim ngạch, song giá bán phổ thông khó tránh áp lực cạnh tranh.
Theo Cục Xuất nhập khẩu, Bộ Công Thương, ngoài yếu tố cung - cầu, việc cải thiện hệ thống logistics và giảm chi phí vận chuyển cũng góp phần kéo mặt bằng giá sầu riêng tại Trung Quốc xuống thấp hơn. Khi thời gian vận chuyển rút ngắn, hàng hóa đến thị trường nhanh hơn và nhiều hơn, áp lực lên giá bán càng rõ trong mùa cao điểm.
Sầu riêng giống Monthong của Thái Lan và Việt Nam hiện được bán với giá từ 20 – 30 NDT, tương đương 2,79 – 4,18 USD/0,5 kg, thấp hơn nhiều so với mức 35 - 45 NDT, tương đương 4,88 – 6,27 USD/0,5 kg cùng kỳ năm ngoái. Giá bán buôn tại chợ đầu mối đối với sầu riêng Monthong loại A của Việt Nam giảm từ 36,5 NDT, tương đương 5,09 USD/0,5 kg, xuống còn 13 NDT, tương đương 1,81 USD/0,5 kg, trong khoảng thời gian từ tháng 4 đến tháng 6. Giá sầu riêng Monthong loại A của Thái Lan cũng giảm từ 26,5 NDT, tương đương 3,69 USD/0,5 kg, xuống còn 18 NDT, tương đương 2,51 USD/0,5 kg.
Việc hoàn thiện logistics giúp sầu riêng Thái Lan có thể được vận chuyển đến Côn Minh chỉ trong khoảng 26 giờ vào mùa cao điểm và phân phối tới hơn 30 thành phố của Trung Quốc trong vòng 48 giờ. Khi tốc độ lưu thông tăng, thị trường tiếp nhận lượng hàng lớn trong thời gian ngắn, từ đó làm giá cạnh tranh hơn. Theo các doanh nghiệp, phân khúc sầu riêng cao cấp vẫn có khả năng giữ giá tốt nhờ nhu cầu ổn định, trong khi các dòng sản phẩm phổ thông sẽ tiếp tục chịu sức ép khi nguồn cung tăng.
Gỡ thủ tục để tăng năng lực đi chính ngạch
Để hỗ trợ xuất khẩu sầu riêng cũng như nhiều loại nông sản khác, Chính phủ đang dự kiến ban hành Nghị quyết về đơn giản hóa thủ tục hành chính đối với mã số vùng trồng và mã số cơ sở đóng gói. Nghị quyết hướng tới rút ngắn thời gian thực hiện thủ tục, giảm chi phí tuân thủ, đồng thời tăng cường hậu kiểm và truy xuất nguồn gốc.
Bộ Nông nghiệp và Môi trường cũng cho biết sẽ tiếp tục đàm phán với phía Trung Quốc nhằm rút ngắn thời gian phê duyệt danh sách mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho xuất khẩu. Nếu các thủ tục được tháo gỡ kịp thời, nguồn hàng đủ chuẩn sẽ có thêm cơ hội đi chính ngạch trong giai đoạn Tây Nguyên vào vụ thu hoạch lớn.
Nhìn tổng thể, ngành sầu riêng Việt Nam đang đứng trước cơ hội tăng trưởng đáng kể nhưng không thể xem nhẹ áp lực giá. Bài toán trước mắt là vừa mở rộng năng lực xuất khẩu, vừa giữ chất lượng, uy tín vùng trồng và phân loại thị trường phù hợp để giá trị thu về không chỉ tăng nhờ sản lượng, mà còn dựa trên nền tảng bền vững hơn.
