Bưởi Đồng Nai đang đứng trước cơ hội mở rộng thị trường sau khi Việt Nam ký Nghị định thư xuất khẩu chính ngạch bưởi sang Trung Quốc. Từ đặc sản bưởi Tân Triều đến các vùng chuyên canh bưởi da xanh quy mô lớn, ngành hàng này được kỳ vọng có thể bước sâu hơn vào các chuỗi phân phối hiện đại và thị trường xuất khẩu, thay vì phụ thuộc quá nhiều vào tiêu thụ phổ thông.
Tuy nhiên, cơ hội thị trường không tự động chuyển thành giá trị gia tăng cho người trồng. Những yêu cầu về mã số vùng trồng, truy xuất nguồn gốc, chất lượng đồng đều và kiểm soát dư lượng thuốc bảo vệ thực vật đang đặt ra áp lực lớn cho nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp. Đây cũng là nội dung trọng tâm tại Hội nghị Xây dựng chuỗi giá trị bưởi Đồng Nai gắn với xúc tiến thị trường trong nước và xuất khẩu, diễn ra chiều ngày 5/6 do Sở Nông nghiệp và Môi trường thành phố Đồng Nai phối hợp với Câu lạc bộ Doanh Nông Việt Nam tổ chức.
Bưởi Đồng Nai có lợi thế sản lượng nhưng còn điểm nghẽn xuất khẩu
Hiện nay, bưởi là một trong những ngành hàng trái cây chủ lực của địa phương. Toàn vùng có diện tích hơn 10.875ha, sản lượng gần 163.000 tấn/năm. Trong cơ cấu sản xuất, bưởi da xanh chiếm tỷ trọng lớn và được đánh giá là dòng sản phẩm có nhiều tiềm năng tham gia các kênh tiêu thụ giá trị cao.
Theo bà Lê Thị Ánh Tuyết - Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường thành phố Đồng Nai, địa phương hiện có 2 vùng trồng bưởi xuất khẩu sang New Zealand và 1 vùng trồng xuất khẩu sang Trung Quốc. Đây là nền tảng quan trọng, nhất là trong bối cảnh thị trường Trung Quốc đã có cơ chế xuất khẩu chính ngạch đối với trái bưởi của Việt Nam.
Bên cạnh diện tích và sản lượng, địa phương còn có lợi thế thương hiệu. Bưởi Tân Triều là đặc sản nổi tiếng, đã được bảo hộ chỉ dẫn địa lý từ năm 2012. Nhiều vùng chuyên canh khác cũng đang phát triển tại Thanh Sơn, Phú Vinh, Trị An, Bình Lộc và nhiều địa phương khác, tạo nên vùng nguyên liệu có khả năng cung ứng lớn nếu được tổ chức bài bản.
Tiêu chuẩn thị trường buộc sản xuất phải thay đổi
Dù dư địa thị trường rộng hơn, thách thức của bưởi Đồng Nai lại nằm ở năng lực đáp ứng tiêu chuẩn. Theo các chuyên gia, tỷ lệ diện tích đạt chuẩn xuất khẩu hiện vẫn còn thấp so với tổng diện tích canh tác. Nhiều hộ dân vẫn sản xuất nhỏ lẻ, chưa tham gia đầy đủ vào hệ thống mã số vùng trồng, truy xuất nguồn gốc và quy trình kiểm soát chất lượng.
Vấn đề không chỉ là sản lượng nhiều hay ít, mà là sản phẩm có đồng nhất hay không. Doanh nghiệp xuất khẩu cần nguồn hàng ổn định, có kích cỡ, mẫu mã và chất lượng phù hợp với yêu cầu từng thị trường. Trong khi đó, phần lớn sản lượng hiện nay vẫn tiêu thụ ở phân khúc phổ thông, nơi giá cả thường biến động theo mùa vụ và sức mua ngắn hạn.
Đại diện Câu lạc bộ Doanh Nông Việt Nam cho rằng nghịch lý hiện nay là thị trường xuất khẩu ngày càng rộng mở, nhưng không phải nông dân nào cũng hưởng trọn giá trị gia tăng. Nguyên nhân chủ yếu là người trồng chưa tham gia được vào các chuỗi tiêu thụ chất lượng cao, nơi đòi hỏi kỷ luật sản xuất và sự liên kết chặt chẽ giữa nhiều chủ thể.
Liên kết chuỗi để nâng giá trị bưởi Đồng Nai
Các chuyên gia nhận định, muốn nâng sức cạnh tranh, địa phương cần chuyển mạnh từ tư duy sản xuất sang tư duy kinh tế nông nghiệp, lấy nhu cầu thị trường làm trung tâm. Điều này có nghĩa là người trồng không chỉ quan tâm đến năng suất, mà phải sản xuất theo đơn đặt hàng, tiêu chuẩn kỹ thuật và yêu cầu truy xuất của hệ thống phân phối.
Bà Trần Thị Minh Hà - Chủ tịch Câu lạc bộ Doanh Nông Việt Nam cho biết, đơn vị đang triển khai mô hình liên kết 6 nhà, gồm: Nhà quản lý, nhà khoa học, nhà nông, HTX, doanh nghiệp và nhà phân phối - tài chính. Mục tiêu là hình thành vùng nguyên liệu bưởi Đồng Nai đạt tiêu chuẩn, có chất lượng đồng đều và sản lượng ổn định.
Theo bà Hà, thị trường hiện nay không chỉ cần trái bưởi ngon. Sản phẩm muốn đi xa phải có truy xuất nguồn gốc, mã số vùng trồng, quy trình sản xuất chuẩn hóa và khả năng cung ứng ổn định. Đây là điều kiện quan trọng để doanh nghiệp yên tâm ký kết, đầu tư thu mua và đưa hàng vào các kênh phân phối có yêu cầu cao.
Đồng Nai đã hình thành 36 chuỗi sản xuất bưởi theo mô hình HTX và tổ hợp tác. Đây được xem là nền tảng để phát triển vùng nguyên liệu tập trung, giảm tình trạng sản xuất manh mún, đồng thời giúp người trồng tiếp cận tốt hơn với hướng dẫn kỹ thuật, tiêu chuẩn chất lượng và thông tin thị trường.
Mở rộng chế biến, siêu thị và du lịch nông nghiệp
Tại hội nghị, nhiều giải pháp được đề xuất nhằm hoàn thiện chuỗi giá trị ngành hàng. Trong đó có việc mở rộng diện tích sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP; ứng dụng công nghệ sạch, giảm phát thải; xây dựng các điểm thu mua tập trung tại vùng nguyên liệu và đầu tư hệ thống bảo quản sau thu hoạch.
Khâu sau thu hoạch được xem là yếu tố then chốt nếu muốn bưởi Đồng Nai đi vào thị trường xa hơn. Khi có hệ thống thu mua, phân loại, bảo quản phù hợp, sản phẩm sẽ giảm rủi ro hao hụt, giữ chất lượng tốt hơn và đáp ứng yêu cầu của doanh nghiệp xuất khẩu. Ngược lại, nếu thiếu đầu tư ở khâu này, lợi thế về sản lượng lớn có thể trở thành áp lực tiêu thụ vào mùa thu hoạch.
Các chuyên gia cũng khuyến nghị tăng cường chế biến sâu để nâng giá trị. Ngoài sản phẩm tươi, địa phương có thể phát triển nước ép, tinh dầu, mứt bưởi và nhiều sản phẩm chế biến khác. Hướng đi này giúp giảm phụ thuộc vào tiêu thụ trái tươi, đồng thời tạo thêm kênh sử dụng cho những lô hàng không phù hợp với tiêu chuẩn xuất khẩu tươi nhưng vẫn có giá trị thương mại.
Không chỉ xuất khẩu, thị trường trong nước vẫn còn nhiều dư địa thông qua hệ thống siêu thị, thương mại điện tử và du lịch nông nghiệp. Mô hình làng bưởi Tân Triều được đánh giá là hướng đi hiệu quả khi vừa quảng bá thương hiệu, vừa tạo trải nghiệm cho người tiêu dùng và góp phần ổn định đầu ra cho người trồng.
Trong bối cảnh tiêu chuẩn thị trường ngày càng khắt khe, lợi thế về diện tích và thương hiệu chỉ là điểm khởi đầu. Khi các mắt xích từ vùng trồng, HTX, doanh nghiệp đến hệ thống phân phối được kết nối chặt chẽ, bưởi Đồng Nai sẽ có thêm cơ hội nâng cao giá trị gia tăng, mở rộng thị trường và khẳng định vị thế trên bản đồ trái cây xuất khẩu của Việt Nam.
