Cải tạo đất phèn đang mở ra hướng đi mới cho những vùng trồng lúa từng nhiều năm chịu cảnh năng suất thấp. Tại xã Thạnh Hóa, tỉnh Tây Ninh, ông Nguyễn Trung Phấn đã chứng kiến sự thay đổi rõ rệt trên chính mảnh ruộng của gia đình: từ mức 4 - 4,5 tấn lúa mỗi hecta, nay đạt khoảng 7 tấn lúa/ha/vụ.
Hành trình ấy không chỉ là câu chuyện tăng năng suất. Với người nông dân đã gắn bó hơn 30 năm với cây lúa, đó còn là quá trình phục hồi niềm tin vào đồng ruộng, bắt đầu từ việc chăm sóc lại nền đất đã suy kiệt sau thời gian dài canh tác trong điều kiện phèn nặng, độ chua cao và ngộ độc hữu cơ.
Cải tạo đất phèn bắt đầu từ nhận diện đúng vấn đề
Trên diện tích khoảng 2,5ha, ông Nguyễn Trung Phấn từng nhiều năm loay hoay với bài toán sản xuất lúa trên đất phèn. Đất chua, rễ lúa kém phát triển, cây sinh trưởng chậm, đẻ nhánh ít và dễ bị tác động bởi điều kiện bất lợi. Dù đã quen với đồng ruộng, ông vẫn không dễ tìm ra cách xử lý tận gốc.
Những năm trước đây, năng suất lúa của gia đình ông chỉ dao động khoảng 4 - 4,5 tấn/ha. Sau khi trừ chi phí giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và công lao động, phần lợi nhuận còn lại không đáng kể. Điều khiến ông nhớ rõ nhất là mỗi lần đào đất lên đều cảm nhận được mùi hôi đặc trưng của đất bị ngộ độc hữu cơ. Nước trong ruộng thường đục màu, cây lúa èo uột, bộ rễ ngắn và sẫm màu.
Ông Phấn kể, có những vụ nhìn ruộng lúa mà thấy nản. Người trồng lúa biết đất có vấn đề nhưng không biết phải bắt đầu xử lý từ đâu. Bón thêm phân không giúp cây phát triển như kỳ vọng, trong khi năng suất vẫn quanh quẩn ở mức thấp. Thực tế ấy cho thấy, khi nền đất chưa khỏe, việc tăng đầu vào chưa chắc tạo ra hiệu quả tương xứng.
Đất khỏe lên, cây lúa thay đổi từng ngày
Bước ngoặt đến khi ông Phấn tham gia chương trình Hành trình xanh - Đất khỏe, Cây trồng khỏe do Công ty cổ phần Phân bón Bình Điền triển khai tại địa phương. Thông qua các buổi hội thảo đầu bờ và tư vấn kỹ thuật, ông được hướng dẫn tập trung cải thiện sức khỏe đất trước khi nghĩ đến mục tiêu tăng năng suất.
Với ông Phấn, cải tạo đất phèn không cho kết quả bằng một phép màu tức thì, nhưng sự chuyển biến của đồng ruộng diễn ra đủ rõ để người nông dân nhận thấy. Những con mương trong ruộng dần trong hơn, hiện tượng ngộ độc hữu cơ giảm đáng kể. Bộ rễ lúa phát triển dài, trắng và khỏe. Cây bén rễ nhanh, đẻ nhánh sớm, sinh trưởng đồng đều hơn so với trước đây.
Ông phấn khởi cho biết, hiện nay khi nhổ cây lúa lên có thể thấy bộ rễ trắng, dài và rất khỏe. Trước đây phải gần 3 tuần cây mới bắt đầu đẻ nhánh, còn nay khoảng hơn 1 tuần đã thấy chồi mới xuất hiện. Đối với người làm lúa lâu năm, những dấu hiệu đó quan trọng không kém con số năng suất, bởi chúng phản ánh sức sống thật sự của cây trồng.
GS.TS Nguyễn Bảo Vệ, cố vấn của chương trình Hành trình xanh - Đất khỏe, Cây trồng khỏe, cho biết qua chương trình canh tác lúa thông minh và phân tích trên 200 điểm, các vùng sản xuất lúa chính như Tứ giác Long Xuyên, Đồng Tháp Mười và Tây Ninh đang đối mặt với tình trạng đất chua, pH thấp và mất cân bằng dinh dưỡng sau thời gian dài canh tác liên tục.
Theo phân tích này, khi sức khỏe đất suy giảm, hiệu quả sử dụng phân bón cũng giảm theo. Nông dân có thể phải tăng chi phí sản xuất, trong khi năng suất không được cải thiện tương xứng. Vì vậy, phục hồi sức khỏe đất được xem là nền tảng quan trọng để nâng cao hiệu quả sản xuất lúa theo hướng bền vững.
Từ cải tạo đất phèn đến mùa vàng 7 tấn lúa/ha
Khi nền đất được cải thiện, những thay đổi tích cực trong canh tác lúa xuất hiện rõ hơn. Lượng giống giảm, cây lúa khỏe ngay từ đầu vụ nên áp lực sâu bệnh giảm, kéo theo chi phí đầu vào giảm. Quan trọng hơn, năng suất lúa của gia đình ông Phấn liên tục tăng lên qua từng năm.
Từ mức 4 - 4,5 tấn/ha trước đây, ruộng lúa trên đất phèn của ông nay đạt trên 7 tấn/ha. Với một nông dân đã làm lúa mấy chục năm, kết quả này mang ý nghĩa rất lớn. Ông Phấn chia sẻ, trước đây đạt hơn 4 tấn/ha đã thấy mừng, nay thu được khoảng 7 tấn/ha trên đất phèn thì thật sự rất vui. Thu nhập của gia đình được cải thiện rõ rệt, giúp ông yên tâm đầu tư cho những vụ tiếp theo.
Điểm đáng chú ý là hiệu quả ấy đến từ việc phục hồi nền đất canh tác, chứ không chỉ dựa vào tăng lượng vật tư. Khi đất khỏe lên, cây lúa hấp thu dinh dưỡng tốt hơn, sinh trưởng ổn định hơn và có khả năng cho năng suất cao hơn. Đây là giá trị cốt lõi của quá trình cải tạo đất phèn trong sản xuất lúa tại những vùng khó khăn.
Lan tỏa kinh nghiệm từ thực tế đồng ruộng
Hiệu quả từ mô hình của ông Nguyễn Trung Phấn nhanh chóng thu hút sự quan tâm của nhiều nông dân trong khu vực. Những người thường xuyên đi ngang cánh đồng có thể nhận thấy ruộng lúa của ông xanh hơn, phát triển đồng đều hơn và có bộ lá khỏe hơn so với nhiều diện tích lân cận.
Nhiều nông dân đã tìm đến tận ruộng để tham quan, trao đổi kinh nghiệm và tìm hiểu cách cải thiện đất. Ông Phấn không giữ riêng kinh nghiệm cho mình. Ông thường dẫn bà con ra ruộng, nhổ cây lúa lên để cùng xem bộ rễ. Theo ông, khi tận mắt thấy rễ trắng khỏe, cây đẻ nhánh mạnh, mọi người mới thực sự tin vào hiệu quả của cách làm.
Theo các chuyên gia nông nghiệp, những mô hình thành công ngay trong thực tế sản xuất luôn có sức thuyết phục lớn đối với nông dân. Khi người trồng lúa chứng kiến kết quả trên đồng ruộng của những hộ xung quanh, quá trình thay đổi nhận thức và áp dụng kỹ thuật mới sẽ diễn ra nhanh hơn, thực tế hơn và bền vững hơn.
Đó cũng là mục tiêu mà chương trình Hành trình xanh - Đất khỏe, Cây trồng khỏe hướng tới. Chương trình không chỉ dừng ở việc cung cấp giải pháp kỹ thuật, mà còn mong muốn xây dựng cộng đồng nông dân cùng chia sẻ kinh nghiệm, cùng phục hồi sức khỏe đất và hướng đến sản xuất lúa hiệu quả hơn.
Thông tin chương trình Hành trình xanh - Đất khỏe, Cây trồng khỏe
- Khởi động từ vụ hè thu 2025.
- Triển khai tại ĐBSCL và Tây Ninh.
- Tập trung phục hồi sức khỏe đất thông qua phân tích đất, cải tạo pH, giảm ngộ độc hữu cơ và nâng cao hiệu quả sử dụng dinh dưỡng bằng dòng sản phẩm Bio.
- Đồng hành bởi Công ty cổ phần Phân bón Bình Điền cùng cố vấn của GS.TS Nguyễn Bảo Vệ và các chuyên gia nông nghiệp.
Với ông Nguyễn Trung Phấn, giá trị lớn nhất mà chương trình mang lại không chỉ là những bao lúa nặng hạt hơn sau mỗi vụ thu hoạch, mà còn là sự hồi sinh của mảnh đất đã gắn bó với gia đình ông suốt nhiều năm qua. Ông khẳng định sẽ tiếp tục duy trì cách làm này trong những vụ tới, bởi đất khỏe thì cây khỏe, cây khỏe thì năng suất cao.
Câu chuyện cải tạo đất phèn ở xã Thạnh Hóa, tỉnh Tây Ninh cho thấy sự thịnh vượng của nhà nông luôn bắt đầu từ nền đất khỏe. Khi đất được phục hồi và chăm sóc đúng hướng, những cánh đồng từng cho năng suất thấp có thể tạo ra mùa vàng mới, đồng thời mở thêm con đường phát triển bền vững cho sản xuất lúa trong tương lai.
