Tại xã Cao Sơn, tỉnh Phú Thọ, những quả mướp già vốn quen thuộc trong vườn nhà đã được chị Xa Thị Nga, người con bản Mường ở thôn Xèo, biến thành tranh, túi xách, bông tắm, đồ gia dụng và nhiều sản phẩm thủ công có giá trị. Từ thứ nguyên liệu từng chỉ dùng để làm giống hoặc rửa bát, chị đã tìm ra hướng đi mới, vừa tạo sinh kế cho bản thân, vừa mở thêm cơ hội việc làm cho phụ nữ địa phương.
Mô hình “Thiết lập chuỗi giá trị của xơ mướp bản địa” ra đời năm 2024 không chỉ là câu chuyện khởi nghiệp từ nông sản quê nhà. Đằng sau đó còn là nỗ lực giữ chân lao động nữ ở lại bản, tận dụng nguồn nguyên liệu sẵn có, đồng thời đưa nét khéo léo của phụ nữ Mường vào những sản phẩm gần gũi với đời sống hiện đại.
Nỗi trăn trở từ những nương ngô, nương sắn
Sinh ra và lớn lên giữa vùng núi Cao Sơn, nơi những đồi nương ngô, nương sắn gắn bó với đời sống người dân, chị Xa Thị Nga hiểu rõ sự vất vả của phụ nữ trong thôn. Dù cần cù lao động, nhiều gia đình vẫn phải đối mặt với khó khăn, thu nhập bấp bênh, trong khi việc làm tại chỗ chưa nhiều.
Điều khiến chị day dứt là cảnh không ít người mẹ phải rời bản đi làm công nhân ở các tỉnh xa như Bắc Ninh, Bắc Giang, Hà Nam. Con nhỏ gửi lại cho ông bà chăm sóc, gia đình thiếu vắng bàn tay người mẹ, còn bản làng cũng mất đi một lực lượng lao động quen thuộc. Từ thực tế ấy, ý nghĩ làm một việc gì đó ngay tại quê hương để phụ nữ có thêm thu nhập bắt đầu hình thành trong chị.
Cơ duyên đến khi chị Nga được tham gia các lớp tập huấn và đi tham quan một số mô hình kinh tế địa phương. Những chuyến đi giúp chị nhận ra rằng, ngay cả những thứ rất bình dị quanh nhà cũng có thể trở thành sản phẩm nếu biết tổ chức sản xuất và tìm đúng nhu cầu thị trường.
“Hồi sinh” quả mướp già thành sản phẩm thủ công
Trong một lần nhìn những trái mướp già khô héo trong vườn, chị Nga nảy ra ý tưởng tận dụng phần xơ mướp để làm sản phẩm thủ công. Với nhiều gia đình nông thôn, mướp già thường được giữ lại làm giống, hoặc tách lấy xơ để rửa bát. Nhưng với chị, cấu trúc xốp, nhẹ, tự nhiên của xơ mướp lại mở ra khả năng tạo hình thành đồ dùng và sản phẩm trang trí.
Khởi đầu không dễ dàng. Chị phải tự mày mò từ khâu trồng trọt, chọn quả, phơi, làm sạch đến xử lý nguyên liệu. So với vải vóc, xơ mướp là chất liệu khó hơn do bề mặt thô, xốp, không đồng đều và dễ bị biến dạng. Chỉ cần thao tác mạnh tay, miếng xơ có thể rách, cong vênh hoặc mất dáng.
Để có một sản phẩm hoàn chỉnh, người thợ phải chọn những quả mướp đạt độ già phù hợp, sau đó phơi khô, làm sạch, ép phẳng. Các công đoạn tiếp theo là tạo hình, cắt ghép, nhuộm màu và may hoàn toàn thủ công. Mỗi bước đều đòi hỏi sự chậm rãi, kiên nhẫn và con mắt thẩm mỹ để vừa giữ được độ bền, vừa tạo ra hình dáng hài hòa.
Chị Nga chia sẻ, xơ mướp rất dễ rách hoặc biến dạng nếu thao tác không cẩn thận. Vì vậy, mỗi công đoạn đều phải làm tỉ mỉ. Chính sự tỉ mỉ ấy tạo nên giá trị riêng của sản phẩm, bởi mỗi món đồ không chỉ là vật dụng, mà còn mang dấu ấn của bàn tay người làm.
Bốn nhóm sản phẩm từ xơ mướp ChaPi
Đến nay, xưởng sản xuất của chị Nga đã phát triển nhiều dòng sản phẩm từ xơ mướp ChaPi, được chia thành 4 nhóm chính. Nhóm nghệ thuật gồm tranh vẽ, tranh trang trí từ xơ mướp. Nhóm chăm sóc cơ thể gồm bông tắm, cọ chà lưng, bông rửa mặt. Nhóm gia dụng gồm bông rửa bát, cọ xoong nồi, lót hấp bánh, lót cốc. Nhóm phụ kiện thời trang gồm mũ, túi xách và đồ trang trí.
Điểm hấp dẫn của các sản phẩm nằm ở vẻ mộc mạc nhưng khác biệt. Chất liệu xơ mướp vốn không có bề mặt đồng nhất, nên khi được cắt ghép, nhuộm màu, may thành đồ dùng, mỗi sản phẩm đều có dáng vẻ riêng. Sự “độc nhất, vô nhị” ấy phù hợp với xu hướng người tiêu dùng tìm kiếm những món đồ thủ công, gần gũi với thiên nhiên và có câu chuyện văn hóa phía sau.
Đặc biệt, những bức tranh xơ mướp do chính con gái chị Nga sáng tạo đã trở thành món quà tặng được nhiều du khách trong và ngoài nước yêu thích. Ở đó, nguyên liệu bản địa không chỉ dừng lại ở công năng sử dụng mà còn trở thành chất liệu thể hiện sự sáng tạo của người vùng cao.
Tạo thu nhập và việc làm cho phụ nữ địa phương
Mô hình của chị Nga đã mang lại hiệu quả kinh tế rõ nét, giúp chị thu hàng chục triệu đồng mỗi tháng. Sản phẩm được bán trực tiếp cho khách du lịch, đồng thời được chị đưa lên các nền tảng xã hội để bán online. Việc chủ động giới thiệu sản phẩm qua nhiều kênh giúp xơ mướp ChaPi tiếp cận thêm khách hàng ngoài địa phương.
Không dừng lại ở bán hàng thường ngày, chị Nga còn mang sản phẩm tham gia các triển lãm, hội chợ trong và ngoài tỉnh. Qua những hoạt động này, người tiêu dùng biết đến sản phẩm xơ mướp nhiều hơn, đầu ra thuận lợi hơn và các sản phẩm làm ra được tiêu thụ nhanh chóng.
Giá trị đáng chú ý của mô hình còn nằm ở tác động xã hội. Xưởng của chị Nga hiện tạo việc làm toàn thời gian cho 5 phụ nữ tại địa phương, với mức thu nhập 4 – 6 triệu đồng/tháng. Ngoài ra, mô hình còn tạo việc làm cho hàng chục lao động thời vụ, với thu nhập khoảng 300.000 đồng/ngày. Chị cũng bao tiêu xơ mướp cho 8 hộ gia đình, giá 5.000 - 6.000 đồng/quả.
Với phụ nữ vùng cao, những con số này có ý nghĩa thiết thực. Có việc làm tại chỗ đồng nghĩa với việc họ có thêm thu nhập mà vẫn gần gia đình, chăm sóc con cái, tham gia sinh hoạt cộng đồng. Đối với các hộ trồng mướp, quả mướp già cũng không còn là phần phụ ít giá trị, mà trở thành nguyên liệu được thu mua ổn định.
Điểm sáng trong phát triển kinh tế địa phương
Đánh giá về mô hình, bà Hà Thị Khanh, Chủ tịch Hội Nông dân xã Cao Sơn, nhận định đây là một điểm sáng trong phát triển kinh tế địa phương. Theo bà, mô hình không chỉ giúp tăng thu nhập cho phụ nữ dân tộc thiểu số, mà còn góp phần quảng bá văn hóa vùng cao đến với du khách gần xa.
Từ góc nhìn phát triển nông thôn, câu chuyện của chị Xa Thị Nga cho thấy tiềm năng của việc nâng giá trị cho nông sản và phụ phẩm bản địa. Khi một nguyên liệu quen thuộc được đặt trong chuỗi sản xuất có tổ chức, có thiết kế, có kênh bán hàng và có câu chuyện văn hóa, giá trị kinh tế có thể tăng lên đáng kể.
Bằng sự kiên trì và óc sáng tạo, chị Xa Thị Nga đã chứng minh rằng những thứ giản dị nhất của quê hương, nếu được tận dụng đúng cách, hoàn toàn có thể trở thành sản phẩm có giá trị. Từ quả mướp già nơi vườn nhà, người phụ nữ Mường ở Cao Sơn đang mở ra một hướng lập nghiệp bền vững trên chính mảnh đất quê hương mình.
