Điện sinh khối từ bã mía đang được xem là nguồn năng lượng tái tạo có lợi thế rõ rệt tại Việt Nam, bởi nguyên liệu có thể tận dụng ngay từ phụ phẩm của ngành mía đường. Tuy nhiên, sau nhiều năm phát triển, nguồn điện này vẫn chưa phát huy hết tiềm năng khi hàng loạt nhà máy chỉ vận hành trong mùa ép mía, còn lại phải nằm chờ 7-8 tháng mỗi năm.
Mới đây, Hiệp hội Mía đường Việt Nam đã có văn bản gửi Thủ tướng Chính phủ, kiến nghị tháo gỡ các bất cập về cơ chế giá và chính sách đối với phát điện từ bã mía. Theo Hiệp hội, nếu các điểm nghẽn được xử lý, nguồn điện sạch từ các nhà máy đường có thể đóng góp tốt hơn cho hệ thống điện quốc gia, đồng thời hỗ trợ mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050.
Điện sinh khối từ bã mía chiếm hơn 95% công suất cả nước
Theo Hiệp hội Mía đường Việt Nam, nguồn điện phát từ sinh khối có vai trò đáng chú ý trong quá trình chuyển đổi năng lượng. Khác với điện mặt trời và điện gió vốn phụ thuộc nhiều vào thời tiết, điện từ sinh khối có thể vận hành ổn định hơn, qua đó góp phần bảo đảm an ninh năng lượng và hỗ trợ điều độ hệ thống điện quốc gia.
Dẫn các nghiên cứu của Cơ quan Năng lượng Quốc tế, IEA, Hiệp hội cho biết trong lộ trình phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050, điện từ sinh khối dự kiến đóng góp khoảng 5% tổng sản lượng điện toàn cầu. Đây là nhóm nguồn điện có thể bổ sung cho các nguồn tái tạo không liên tục như điện gió và điện mặt trời, nhất là trong bối cảnh nhu cầu điện sạch ngày càng tăng.
Tại Việt Nam, ngành mía đường hiện là lực lượng chủ lực trong lĩnh vực này. Theo số liệu của Viện Năng lượng, các nhà máy đường đang sở hữu gần 500 MW công suất điện phát từ sinh khối, chiếm hơn 95% tổng công suất cả nước. Nguồn nhiên liệu chính là bã mía, phụ phẩm phát sinh sau quá trình ép mía để sản xuất đường.
Nút thắt giá mua điện khiến nhà máy khó mở rộng
Dù đang nắm phần lớn công suất, ngành đường vẫn gặp khó trong việc nâng hiệu quả khai thác. Theo ông Nguyễn Văn Lộc, Chủ tịch Hiệp hội Mía đường Việt Nam, nguyên nhân lớn nhất nằm ở cơ chế giá mua điện hiện hành, đặc biệt đối với các dự án đồng phát nhiệt, điện từ bã mía.
Hiện giá điện đối với các dự án đồng phát nhiệt, điện từ bã mía chỉ ở mức 7,03 US cent/kWh, thấp hơn mức 8,47 US cent/kWh áp dụng cho các dự án điện từ sinh khối khác. Trong khi đó, giá điện sinh khối tại Thái Lan dao động từ 14-17 US cent/kWh, còn Philippines khoảng 13 US cent/kWh.
Hiệp hội cho rằng mức giá thấp làm giảm động lực đầu tư của doanh nghiệp, khiến việc nâng cấp thiết bị, mở rộng công suất và tổ chức vận hành ngoài mùa vụ trở nên khó khăn. Từ năm 2020 đến nay, gần như không có thêm dự án điện sinh khối mới được triển khai, cho thấy chính sách hiện hành chưa đủ sức khuyến khích nhà đầu tư tham gia sâu hơn.
Kiến nghị bỏ phân biệt giữa bã mía và các nguồn sinh khối khác
Một bất cập khác được Hiệp hội Mía đường Việt Nam nêu ra là cách phân loại nguồn điện sinh khối thành 2 nhóm: điện sinh khối đồng phát nhiệt - điện từ bã mía và các dự án điện sinh khối khác. Theo Hiệp hội, Việt Nam gần như là quốc gia duy nhất áp dụng cách phân loại này.
Trong thực tế quốc tế, tại khoảng 80 quốc gia trồng mía trên thế giới, điện phát từ bã mía đều được công nhận là điện sinh khối và được hưởng các chính sách khuyến khích tương tự những nguồn sinh khối khác. Việc phân loại riêng tại Việt Nam khiến nhà máy đường không chỉ nhận mức giá thấp hơn, mà còn gặp khó trong tính toán vận hành khi mùa ép mía kết thúc.
Hiện có khoảng 10 nhà máy điện sinh khối của ngành đường phải ngừng hoạt động từ 7-8 tháng mỗi năm, dù vẫn có khả năng cung cấp điện lên hệ thống quốc gia. Đây là nghịch lý đáng chú ý, bởi bã mía là phụ phẩm có sẵn trong chuỗi sản xuất nông nghiệp, nếu được sử dụng hiệu quả sẽ giúp giảm lãng phí tài nguyên và gia tăng giá trị cho cây mía.
Hiệp hội cũng dẫn ý kiến của ông Matthias Eichelbronner, chuyên gia quốc tế thuộc dự án BEM do Tổ chức Hợp tác Quốc tế Đức, GIZ, phối hợp thực hiện tại Việt Nam. Theo đó, mức giá FIT hiện nay đối với điện bã mía được đánh giá là quá thấp, chưa tạo động lực đủ mạnh cho các dự án đầu tư và vận hành ổn định.
Đề xuất giá chung 8,47 US cent/kWh và giữ cam kết mua điện
Từ thực tế trên, Hiệp hội Mía đường Việt Nam kiến nghị Chính phủ bãi bỏ quy định phân biệt giữa điện sinh khối từ bã mía và các loại điện sinh khối khác. Đồng thời, Hiệp hội đề xuất áp dụng chung mức giá tương đương 8,47 US cent/kWh cho các dự án đã đầu tư trước khi Luật Điện lực 2024 có hiệu lực.
Theo tính toán của Hiệp hội, nếu đề xuất này được chấp thuận, sản lượng điện sinh khối từ các nhà máy đường có thể tăng tối thiểu gấp đôi mà không cần đầu tư thêm nhiều hạ tầng mới. Điều này có ý nghĩa kinh tế đáng kể, bởi năng lực phát điện đã tồn tại trong các nhà máy đường, vấn đề chính là tạo điều kiện để các nhà máy có thể vận hành dài ngày hơn trong năm.
Ngoài giá điện, Hiệp hội cũng đề xuất duy trì các cam kết đã ký trong hợp đồng mua bán điện, bao gồm thời hạn hợp đồng 20 năm, cơ chế quy đổi theo USD và trách nhiệm mua toàn bộ sản lượng điện sinh khối phát lên lưới. Các yếu tố này được xem là nền tảng để doanh nghiệp yên tâm đầu tư dài hạn, nhất là trong lĩnh vực có thời gian thu hồi vốn kéo dài.
Theo Hiệp hội Mía đường Việt Nam, tháo gỡ nút thắt cho nguồn điện từ bã mía không chỉ giúp tận dụng hiệu quả phụ phẩm nông nghiệp, mà còn góp phần nâng giá trị cây mía và tăng thu nhập cho nông dân. Khi nhà máy đường có thêm nguồn thu từ bán điện, chuỗi sản xuất mía đường cũng có thêm dư địa để ổn định vùng nguyên liệu.
Ngành mía đường phục hồi nhưng vẫn cần chính sách đồng bộ
Trong diễn biến liên quan, Bộ Công Thương trước đó đã quyết định gia hạn đến ngày 15/6/2031 biện pháp chống bán phá giá và chống trợ cấp đối với đường mía Thái Lan, đồng thời tiếp tục chống lẩn tránh thuế với đường từ một số nước ASEAN. Đây là nhóm chính sách phòng vệ thương mại có tác động trực tiếp đến năng lực cạnh tranh của ngành mía đường trong nước.
Sau 5 năm áp dụng, ngành mía đường Việt Nam đã phục hồi rõ nét. Sản lượng đường vượt 1,2 triệu tấn, diện tích và sản lượng mía tăng mạnh, số hộ trồng mía đạt khoảng 225.000 hộ. Tuy nhiên, cơ quan điều tra đánh giá nguy cơ đường Thái Lan giá rẻ quay trở lại vẫn lớn, có thể gây thiệt hại cho sản xuất trong nước, nên cần tiếp tục duy trì biện pháp phòng vệ thương mại.
Nhìn rộng hơn, câu chuyện điện sinh khối từ bã mía cho thấy ngành mía đường không chỉ gắn với sản xuất đường, mà còn có thể tham gia sâu hơn vào chuỗi năng lượng tái tạo. Nếu cơ chế giá và hợp đồng mua bán điện được điều chỉnh phù hợp, nguồn phụ phẩm từ cây mía có thể trở thành lợi thế kép: vừa tăng hiệu quả kinh tế cho nhà máy và nông dân, vừa bổ sung nguồn điện sạch cho Việt Nam trong giai đoạn chuyển đổi xanh.
