Ngày 23/4, tại Hà Nội, Cục Biến đổi khí hậu, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, phối hợp với Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc, UNDP, tổ chức Hội thảo tăng cường năng lực sẵn sàng tham gia thị trường carbon tại Việt Nam. Sự kiện có sự tham dự của đại diện các sở, ngành địa phương và các doanh nghiệp thuộc diện phân bổ hạn ngạch phát thải khí nhà kính khu vực miền Bắc.
Hội thảo là một phần trong chuỗi hoạt động nâng cao năng lực cho cơ quan quản lý và doanh nghiệp, hướng tới hiện thực hóa lộ trình vận hành thị trường carbon trong nước. Trong bối cảnh các yêu cầu về giảm phát thải ngày càng rõ ràng, việc chuẩn bị sớm về dữ liệu, nhân lực và hiểu biết pháp lý được xem là điều kiện quan trọng để doanh nghiệp hạn chế rủi ro khi tham gia thị trường mới này.
Nâng cao nhận thức về khung pháp lý và yêu cầu kỹ thuật
Theo ông Nguyễn Tuấn Quang, Phó Cục trưởng Cục Biến đổi khí hậu, giai đoạn thí điểm thị trường carbon có 110 cơ sở được phân bổ hạn ngạch, thuộc 3 lĩnh vực: sắt thép, nhiệt điện và xi măng. Đây là những ngành có mức phát thải lớn, vì vậy việc triển khai thí điểm được kỳ vọng giúp doanh nghiệp từng bước làm quen với cơ chế quản lý phát thải dựa trên hạn ngạch và giao dịch.
Hội thảo cung cấp thông tin toàn diện về khung pháp lý, cơ chế vận hành và các yêu cầu kỹ thuật liên quan đến hệ thống đăng ký quốc gia cũng như sàn giao dịch tín chỉ carbon. Thông qua đó, các cơ sở phát thải và các bên liên quan có thêm cơ sở để hiểu đúng nghĩa vụ, chuẩn bị quy trình nội bộ và bảo đảm tuân thủ đầy đủ quy định pháp luật hiện hành.
Ông Vũ Thái Trường, Trưởng ban Môi trường, Biến đổi Khí hậu và Năng lượng, UNDP Việt Nam, nhấn mạnh đây là bước chuẩn bị năng lực cần thiết cho doanh nghiệp. Thời gian qua, Việt Nam đã từng bước hoàn thiện khung pháp lý và xây dựng hạ tầng kỹ thuật cho thị trường carbon. Tuy nhiên, để thị trường vận hành thành công, yếu tố then chốt vẫn là sự sẵn sàng tham gia của cộng đồng doanh nghiệp.
Doanh nghiệp tham gia sớm có cơ hội tối ưu nguồn lực
Theo đại diện UNDP Việt Nam, việc tham gia sớm vào các hoạt động đào tạo, cập nhật quy định và thử nghiệm quy trình sẽ giúp doanh nghiệp tối ưu hóa nguồn lực, nâng cao năng lực cạnh tranh và từng bước hội nhập sâu hơn vào thị trường toàn cầu. Đây cũng là cách để doanh nghiệp giảm thiểu rủi ro khi hệ thống chính thức đi vào vận hành, nhất là các rủi ro liên quan đến thiếu dữ liệu, sai lệch kiểm kê hoặc chưa nắm rõ quy trình giao dịch.
Làm rõ hơn về thị trường carbon, bà Đặng Thị Hồng Hạnh, đến từ Công ty CP Quản lý PoA Carbon Việt Nam, chuyên gia biến đổi khí hậu của UNDP, cho biết hệ thống đăng ký quốc gia là nơi duy nhất doanh nghiệp có thể thực hiện các nghĩa vụ tuân thủ hạn ngạch phát thải khí nhà kính với cơ quan nhà nước.
Hệ thống này có chức năng quản lý, vận hành, cập nhật và khai thác thông tin về sở hữu hạn ngạch phát thải khí nhà kính, tín chỉ carbon. Đồng thời, hệ thống xử lý các hoạt động vay mượn, nộp trả, chuyển giao và bù trừ hạn ngạch phát thải khí nhà kính trên lãnh thổ Việt Nam. Với vai trò như vậy, hệ thống đăng ký quốc gia sẽ là nền tảng quan trọng bảo đảm tính minh bạch, thống nhất và có thể kiểm tra trong quá trình vận hành thị trường.
Giao dịch thỏa thuận là cơ chế trọng tâm trong giai đoạn thí điểm
Trong giai đoạn thí điểm 2025-2027, giao dịch thỏa thuận được xác định là cơ chế vận hành trọng tâm của thị trường carbon Việt Nam. Cơ chế này khác với hình thức khớp lệnh tự động thường thấy trên thị trường chứng khoán, bởi hai bên đối tác được chủ động đàm phán trực tiếp trước khi đưa thông tin giao dịch lên hệ thống.
Theo cơ chế này, doanh nghiệp đóng vai trò chủ động trong việc tìm kiếm đối tác và tự thống nhất các điều khoản cốt lõi của hợp đồng. Các điều khoản đó bao gồm mức giá, khối lượng hạn ngạch hoặc tín chỉ carbon và thời điểm giao hàng cụ thể. Sau khi đạt được thỏa thuận, giao dịch sẽ được đưa lên sàn thông qua các công ty chứng khoán là thành viên giao dịch để thực hiện quy trình xác nhận và thanh toán.
Một điểm đáng chú ý là thị trường không áp dụng hạn chế về số lần thực hiện hay khối lượng giao dịch. Quy định này tạo điều kiện để các đơn vị tham gia linh hoạt điều tiết lượng hạn ngạch của mình. Với các doanh nghiệp phát thải lớn, khả năng chủ động cân đối hạn ngạch có ý nghĩa trực tiếp đối với chi phí tuân thủ và kế hoạch sản xuất trong từng giai đoạn.
Số liệu kiểm kê quyết định hạn ngạch được phân bổ
Trong phiên thảo luận, nhiều doanh nghiệp nêu các vấn đề sát sườn liên quan đến kiểm kê khí nhà kính, cách thức phân bổ hạn ngạch phát thải và báo cáo kiểm kê hằng năm. Giải đáp nội dung này, ông Lương Quang Huy, Trưởng phòng Giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và Bảo vệ tầng ozone, cho biết cơ quan quản lý đã xây dựng hệ thống văn bản pháp luật chặt chẽ nhằm bảo đảm chất lượng tín chỉ carbon và hạn ngạch phát thải. Trọng tâm là Luật Bảo vệ môi trường 2020 và Nghị định 119/2025/NĐ-CP, văn bản sửa đổi Nghị định 06/2022/NĐ-CP.
Một thay đổi quan trọng trong Nghị định 119/2025/NĐ-CP là sự chuyển dịch từ cơ chế tiền kiểm sang hậu kiểm, nhằm giảm bớt gánh nặng hành chính cho doanh nghiệp. Cụ thể, các cơ sở nằm trong danh mục kiểm kê phát thải khí nhà kính nhưng chưa được phân bổ hạn ngạch sẽ nộp báo cáo kiểm kê định kỳ cho UBND cấp tỉnh trước ngày 31/3/2027, không phải qua khâu thẩm định như trước.
Riêng đối với 110 cơ sở được phân bổ hạn ngạch, yêu cầu thẩm định bởi đơn vị độc lập vẫn là bắt buộc. Lý do là kết quả kiểm kê đã thẩm định là một trong những căn cứ để phân bổ hạn ngạch và tham gia giao dịch trên thị trường carbon. Doanh nghiệp cần lưu ý thời hạn nộp báo cáo cho kỳ kiểm kê gần nhất tới Bộ Nông nghiệp và Môi trường là trước ngày 1/12/2027.
Về kỹ thuật, cơ quan quản lý lưu ý doanh nghiệp cần xác định chính xác phạm vi phát thải trực tiếp, tức Scope 1, là nguồn chính để tính toán hạn ngạch; đồng thời xác định phát thải gián tiếp, tức Scope 2, từ lưới điện tiêu thụ. Đối với ngành thép và xi măng, trong giai đoạn thí điểm, hạn ngạch được xác định chủ yếu từ các công đoạn phát thải lớn nhất là sản xuất thép thô và clinker.
Cơ quan quản lý khuyến nghị các đơn vị nên bố trí cán bộ chuyên trách để chủ động nắm vững quy trình kiểm kê, báo cáo và giao dịch. Việc này giúp hạn chế sai lệch dữ liệu, bởi dữ liệu không chính xác có thể dẫn đến việc bị thu hồi hoặc điều chỉnh hạn ngạch. Đối với doanh nghiệp, kiểm kê khí nhà kính không chỉ là yêu cầu báo cáo, mà còn là nền tảng để xây dựng chiến lược giảm phát thải và quản trị chi phí trong dài hạn.
Mọi chuyển quyền sở hữu hạn ngạch phải qua sàn giao dịch
Một số doanh nghiệp đặt câu hỏi về trường hợp có nhiều đơn vị thành viên cùng thuộc danh mục phân bổ hạn ngạch: liệu có thể chuyển nhượng hoặc giao dịch hạn ngạch nội bộ hay không. Trả lời vấn đề này, ông Nguyễn Thành Công, Phó Trưởng phòng Thị trường carbon, Cục Biến đổi khí hậu, cho biết các giao dịch bắt buộc phải được thực hiện trên sàn giao dịch.
Các đơn vị thành viên có mã số thuế riêng và tư cách pháp nhân đầy đủ phải thực hiện mọi hoạt động chuyển quyền sở hữu hạn ngạch thông qua sàn giao dịch. Trường hợp các cơ sở hạch toán phụ thuộc và dùng chung mã số thuế của công ty mẹ, dù chỉ có một tài khoản đại diện cho tất cả các cơ sở, việc điều chuyển hạn ngạch giữa các cơ sở khác nhau vẫn phải thông qua sàn.
Lý do là việc dịch chuyển hạn ngạch giữa các địa điểm sản xuất khác nhau đã cấu thành hành vi chuyển quyền sở hữu và cần có xác nhận chính thức từ hệ thống sàn. Quy định này nhằm bảo đảm tính chính xác trong báo cáo kiểm kê khí nhà kính của từng cơ sở cụ thể, đồng thời giúp cơ quan quản lý theo dõi minh bạch dòng dịch chuyển hạn ngạch trong toàn hệ thống.
Chuẩn bị sớm để vượt qua rào cản thương mại xanh
Theo các chuyên gia, doanh nghiệp cần xem việc tuân thủ quy định kiểm kê là bước chuẩn bị thiết yếu để nắm bắt cơ hội từ thị trường carbon trong nước và vượt qua các rào cản thương mại xanh quốc tế. Khi yêu cầu về phát thải ngày càng gắn với tiếp cận thị trường, dữ liệu kiểm kê đáng tin cậy sẽ giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong đàm phán, sản xuất và xây dựng hình ảnh trách nhiệm môi trường.
Hiện nay, nhiều quy định cụ thể hơn liên quan đến kiểm kê khí nhà kính và vận hành thị trường carbon đang tiếp tục được đưa vào Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường và các văn bản liên quan. Cơ quan quản lý khẳng định sẽ đồng hành, lắng nghe phản hồi để bảo đảm tính công bằng, tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp thực hiện nghĩa vụ và thúc đẩy lộ trình đạt phát thải ròng bằng "0" của quốc gia.
Để hỗ trợ tối đa cho doanh nghiệp, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang xây dựng hệ thống báo cáo kiểm kê khí nhà kính trực tuyến cấp cơ sở, dự kiến hoàn thiện trong quý II năm 2026. Hệ thống cho phép doanh nghiệp chỉ cần nhập số liệu hoạt động, phần mềm sẽ tự động tính toán dựa trên hệ số phát thải chuẩn quốc gia và kết xuất báo cáo theo mẫu quy định. Khi công cụ này được hoàn thiện, quá trình báo cáo sẽ thuận tiện hơn, nhưng yêu cầu cốt lõi vẫn là doanh nghiệp phải chuẩn hóa dữ liệu đầu vào và hiểu đúng trách nhiệm tuân thủ của mình.
