Đầu tháng 9, dưới cái nắng nhẹ ở phường Mỹ Ngãi, ông Riêm vẫn lúi húi làm cỏ trên mảnh vườn rộng gần 1.000 m2. Việc làm cỏ với ông không chỉ để giữ luống rau thông thoáng. Cỏ non được gom lại làm thức ăn cho đàn bò, còn những nhánh già được phơi khô rồi đưa vào hố ủ, trở thành nguồn phân hữu cơ quay lại nuôi đất.
Với người nông dân gần 70 tuổi này, cách canh tác ấy bắt đầu từ một suy nghĩ giản dị: cây cỏ đã hút chất từ đất thì phải trả lại cho đất. Từ quan niệm đó, ông theo đuổi mô hình trồng rau không dùng phân, thuốc hóa học, chấp nhận nhiều rủi ro trong giai đoạn đầu để làm ra nguồn thực phẩm an toàn hơn cho người tiêu dùng.
Vườn rau không phân thuốc hóa học ở Mỹ Ngãi
Trên khu vườn của ông Riêm, phân bón không đến từ các bao phân hóa học mà được tự ủ từ phân bò, rơm rạ và cỏ khô. Ông còn kết hợp nấm có lợi để thúc đẩy quá trình phân hủy xác bã thực vật, tạo môi trường vi sinh phong phú hơn cho đất. Cách làm này đòi hỏi nhiều công chăm sóc, thời gian ủ và sự kiên nhẫn, nhưng giúp người trồng chủ động nguồn dinh dưỡng cho cây.
Ngoài phân ủ từ nguồn vật liệu sẵn có, ông còn ủ ốc, cá thành phân bón lá. Để phòng trừ sâu, rầy, ông giã tỏi, ớt rồi pha thành dung dịch phun cho rau. Quanh vườn, các loài hoa được trồng nhằm thu hút thiên địch, góp phần kiểm soát côn trùng gây hại theo hướng tự nhiên. Trong hơn 20 loại rau đang trồng, rau muống là một trong những luống được ông chăm sóc thường xuyên.
Khi sâu xuất hiện ít, ông bắt thủ công. Với bọ nhảy ăn lá, một đối tượng gây hại khó chịu trên rau, ông chọn cách rải hạt xong thì trùm lưới ngay để bướm không có điều kiện đẻ trứng. Theo ông, đây là biện pháp đơn giản nhưng hiệu quả, phù hợp với mô hình không dùng thuốc hóa học.
Kiên trì qua giai đoạn năng suất thấp, giá bán chưa khác biệt
Con đường làm hữu cơ của ông Riêm không hề thuận lợi ngay từ đầu. Những ngày mới bắt tay vào trồng, rau vừa nhú mầm đã bị sâu ăn trụi. Do chưa kiểm soát tốt dịch hại, năng suất thấp, trong khi giá bán lại ngang với rau ngoài chợ. Thu nhập sụt giảm khiến gia đình nhiều lần lo lắng, vợ ông cũng không ít lần cằn nhằn.
Dù vậy, ông vẫn kiên trì. Lý do ông đưa ra là muốn làm ra thực phẩm sạch cho mọi người. Với sản xuất hữu cơ, sự thay đổi không chỉ nằm ở việc bỏ phân, thuốc hóa học, mà còn là thay đổi thói quen canh tác: quan sát vườn nhiều hơn, chấp nhận làm thủ công nhiều hơn và xem sức khỏe của đất là nền tảng lâu dài.
Gần đây, nhờ các phiên chợ xanh tử tế do Sở Nông nghiệp và Môi trường Đồng Tháp tổ chức, nông sản hữu cơ của ông có điều kiện tiếp cận người mua tốt hơn. Giá bán cao gấp 2-3 lần so với trước, thu nhập ổn định hơn, lợi nhuận cao hơn 20-30% so với trồng truyền thống. Tuy nhiên, sự cải thiện đầu ra không có nghĩa ai cũng trụ lại được. Nhóm trồng rau hữu cơ ban đầu của ông Riêm từ ba người giảm còn một người, khiến ông phải nhập chung nhóm ở xã lân cận.
PGS và cơ chế tự giám sát của cộng đồng nông dân
Từ những hộ sản xuất riêng lẻ, Đồng Tháp tổ chức thành các tổ, nhóm để cùng giám sát, hỗ trợ kỹ thuật và bảo vệ uy tín chung. Mỗi tháng, các thành viên họp để chia sẻ kinh nghiệm, kiểm tra chéo lẫn nhau và loại bỏ những vườn không đạt chuẩn. Cán bộ nông nghiệp thường xuyên động viên, theo dõi quy trình, góp phần bảo đảm chứng nhận PGS, tức Participatory Guarantee System, hệ thống bảo đảm cùng tham gia.
PGS là chứng nhận hữu cơ cộng đồng, đang được áp dụng tại nhiều quốc gia. Cách chứng nhận này dựa trên sự tham gia của người sản xuất, người tiêu dùng và các bên liên quan. Khác với chứng nhận do bên thứ ba cấp, PGS đề cao tính minh bạch, sự tin cậy và trách nhiệm cộng đồng. Ở Việt Nam, PGS dựa trên tiêu chuẩn do Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường, ban hành.
Điểm quan trọng của PGS là nông dân không chỉ sản xuất cho riêng mình mà còn chịu trách nhiệm với cả nhóm. Khi một thành viên vi phạm, uy tín chung bị ảnh hưởng. Vì vậy, hoạt động kiểm tra chéo, nhắc nhở và loại khỏi nhóm nếu không đạt chuẩn trở thành một phần của quy trình sản xuất, không phải thủ tục hình thức.
Từ rau hữu cơ đến xoài Cao Lãnh
Không chỉ dừng ở rau, hướng sản xuất hữu cơ cũng lan sang cây xoài. Tại vùng xoài Cao Lãnh, ông Trần Phú Hậu cùng 11 nông dân lập tổ hợp tác sản xuất an toàn theo hướng hữu cơ. Nhóm thống nhất không dùng thuốc cỏ và thuốc ngoài danh mục, giảm dần phân hóa học, đồng thời bảo đảm thời gian cách ly trước thu hoạch.
Sau hai năm, chỉ 6 thành viên đạt chứng nhận, số còn lại bị loại do vi phạm, trong đó có trường hợp lén phun thuốc ngoài danh mục. Để giữ uy tín, các thành viên thường xuyên kiểm tra đột xuất lẫn nhau. Theo ông Hậu, một người làm sai sẽ ảnh hưởng đến cả tổ, nên việc tuân thủ phải được đặt ra nghiêm túc.
Những thay đổi trong cách chăm sóc cũng thể hiện ở chất lượng trái. Xoài hữu cơ được đánh giá thơm, thịt chắc, ngọt và để lâu hơn so với xoài dùng nhiều phân thuốc, vốn dễ chín rục, ruột lỏng, mùi và vị kém. Năm đầu, một doanh nghiệp đã bao tiêu 17 tấn xoài, tương đương 25% sản lượng, với giá cao hơn thị trường 10.000 đồng/kg để chế biến xuất khẩu sang Nhật Bản.
Sau thời gian trồng xoài theo tiêu chuẩn PGS, ông Hậu kiểm tra đất và nhận thấy hệ vi sinh vật phát triển mạnh, đất tơi xốp, tốt hơn. Đây là một trong những tín hiệu cho thấy sản xuất theo hướng giảm hóa chất không chỉ hướng tới sản phẩm cuối cùng, mà còn tác động đến nền đất canh tác trong dài hạn.
Giữ chất lượng trước khi mở rộng
Hiện Đồng Tháp có 12 nhóm nông dân sản xuất hữu cơ theo PGS với gần 30 thành viên. Các nhóm nhận được sự hỗ trợ từ tổ chức phi chính phủ Seed to Table do bà Mayu Ino, người Nhật, điều hành. Sự hỗ trợ bao gồm giám sát mô hình, kết nối đầu ra và hỗ trợ đầu tư cơ sở vật chất.
Mô hình trồng rau hữu cơ cũng đã được đưa vào 22 trường học. Tại đây, giáo viên và học sinh cùng gieo trồng, chăm sóc cây như một bài học thực tế về quy trình sản xuất, giá trị lao động và trách nhiệm đối với người tiêu dùng. Việc đưa mô hình vào trường học giúp học sinh hiểu rằng một bó rau sạch cần nhiều công sức, kỷ luật và sự trung thực từ người làm ra nó.
Ông Lê Hà Luân, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Đồng Tháp, cho biết tỉnh triển khai mô hình PGS từ năm 2019, tổ chức tập huấn, giám sát và cấp chứng nhận. Theo ông, quy trình hữu cơ khắt khe, đòi hỏi đam mê và sự kiên trì. Tỉnh định hướng giữ ổn định số lượng, nâng chất lượng và chỉ mở rộng khi có vùng canh tác biệt lập, đầu ra ổn định.
Đầu tháng này, Sở Nông nghiệp và Môi trường Đồng Tháp khai trương cửa hàng bán hơn 50 loại rau, quả hữu cơ tại phường Cao Lãnh, tạo thêm kênh tiêu thụ cho nông dân. Từ những mảnh vườn nhỏ ở Mỹ Ngãi đến vùng xoài Cao Lãnh, hành trình làm nông không phân thuốc hóa học ở Đồng Tháp cho thấy sản xuất sạch cần sự bền bỉ, cơ chế giám sát nghiêm và một thị trường đủ tin cậy để nông dân tiếp tục gắn bó.
