Trong hành trình hiện thực hóa Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp, Đồng Tháp đang nổi lên như một địa phương có nhiều chuyển động đáng chú ý. Từ những cánh đồng của nông dân đến các hợp tác xã, các mô hình canh tác tiết kiệm nước, giảm chi phí đầu vào và tăng lợi nhuận đang từng bước được nhân rộng.
Điểm chung của các mô hình này là thay đổi cách làm lúa theo hướng hiệu quả hơn, thay vì chỉ chú trọng sản lượng. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, giá vật tư nông nghiệp tăng cao và yêu cầu sản xuất xanh ngày càng rõ rệt, việc giảm lượng giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và quản lý nước hợp lý trở thành hướng đi quan trọng đối với ngành lúa gạo Đồng Tháp.
Tưới ngập - khô xen kẽ cho thấy hiệu quả rõ rệt
Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Đồng Tháp, đến cuối năm 2025, toàn tỉnh đã có hơn 75.000ha lúa tham gia Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, đạt 104% kế hoạch giai đoạn đầu. Đây là kết quả cho thấy sự tham gia ngày càng rộng của nông dân, hợp tác xã và các địa phương trong chuyển đổi phương thức sản xuất lúa.
Tại các mô hình thí điểm ở các HTX, hiệu quả bước đầu được ghi nhận khá rõ. Lượng giống giảm từ 46 - 53%, phân bón giảm 38 - 42%, thuốc BVTV giảm 22 - 37%. Đặc biệt, phát thải khí nhà kính giảm từ 3,1 - 4,9 tấn CO₂e/ha/vụ, trong khi năng suất tăng từ 420 - 442kg/ha. Những con số này cho thấy giảm đầu vào không đồng nghĩa với giảm hiệu quả sản xuất, nếu nông dân tuân thủ đúng quy trình kỹ thuật.
Trong các giải pháp đang được triển khai, kỹ thuật tưới ngập - khô xen kẽ được nhiều địa phương hưởng ứng. Cách quản lý nước này giúp hạn chế tình trạng ruộng luôn ngập sâu, qua đó tiết kiệm chi phí bơm tưới, tạo điều kiện để cây lúa phát triển phù hợp hơn và góp phần giảm phát thải trong canh tác lúa nước.
Nông dân giảm chi phí, tăng thêm lợi nhuận trên đồng ruộng
Ông Nguyễn Văn Bưng, nông dân xã Mỹ Quý, tỉnh Đồng Tháp, đang canh tác 6,7ha lúa, cho biết trước đây làm lúa tốn nước, chi phí cao nhưng lợi nhuận không nhiều. Từ khi tham gia sản xuất lúa chất lượng cao, giảm phát thải và áp dụng các quy trình kỹ thuật tiên tiến, đặc biệt là tưới ngập - khô xen kẽ, nhiều vụ lúa gần đây ông đã giảm được tiền bơm nước, sử dụng ít phân bón và thuốc BVTV hơn.
Theo ông Bưng, hiệu quả dễ thấy nhất là chi phí sản xuất giảm trong khi năng suất vẫn ổn định. Nhờ đó, mỗi vụ ông có thể lời thêm vài triệu đồng/ha. Với diện tích canh tác lớn, khoản tăng thêm này có ý nghĩa thiết thực, giúp nông dân yên tâm hơn khi thay đổi tập quán sản xuất đã quen thuộc trong nhiều năm.
Không chỉ tạo lợi ích về kinh tế, việc giảm bơm tưới, giảm phân bón và thuốc BVTV còn giúp đồng ruộng bớt áp lực môi trường. Khi các biện pháp kỹ thuật được áp dụng đồng bộ, sản xuất lúa không chỉ hướng đến vụ mùa trước mắt mà còn tính đến khả năng duy trì tài nguyên đất, nước và môi trường canh tác lâu dài.
Hợp tác xã giữ vai trò tổ chức sản xuất bền vững
Cùng với nông dân, các HTX đang đóng vai trò quan trọng trong việc tổ chức lại sản xuất, đưa kỹ thuật mới vào đồng ruộng theo hướng đồng bộ và dễ kiểm soát hơn. Việc tham gia mô hình lúa chất lượng cao, phát thải thấp không chỉ là thay đổi một vài thao tác canh tác, mà còn là cách xây dựng quy trình sản xuất chung cho nhiều thành viên.
Ông Nguyễn Văn Hùng, Chủ tịch HĐQT kiêm Giám đốc HTX Dịch vụ nông nghiệp Thắng Lợi, xã Mỹ Quý, tỉnh Đồng Tháp, cho biết khi tham gia mô hình, HTX đã hướng dẫn thành viên áp dụng đồng bộ các kỹ thuật mới. Các khâu được chú trọng gồm gieo sạ thưa, quản lý nước hiệu quả và thu gom rơm rạ sau thu hoạch.
Sau hơn 2 năm áp dụng kỹ thuật mới trên đồng ruộng, HTX Thắng Lợi ghi nhận hiệu quả nổi bật là chi phí giảm, năng suất ổn định. Đáng chú ý, sản phẩm dễ liên kết tiêu thụ hơn, từ đó giúp nông dân tăng thu nhập so với cách canh tác truyền thống trước đây. Đây là lợi ích quan trọng, bởi sản xuất lúa hiện nay không chỉ cần làm ra nhiều lúa, mà còn cần đáp ứng yêu cầu của thị trường và các chuỗi tiêu thụ.
Một điểm mới khác là rơm sau thu hoạch được thương lái thu mua với giá khoảng 400.000 đồng/ha. Khoản thu này tuy không lớn so với tổng giá trị vụ lúa nhưng góp phần tăng thêm giá trị sản xuất, đồng thời hạn chế tình trạng đốt rơm gây ô nhiễm như trước. Khi phụ phẩm được tận dụng, cánh đồng lúa có thêm giá trị kinh tế và giảm tác động tiêu cực đến môi trường.
Chuyển từ làm nhiều sang làm hiệu quả
Đồng Tháp đang tập trung nhân rộng các mô hình canh tác tiên tiến gắn với quy trình sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp. Theo ông Lê Chí Thiện, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Đồng Tháp, tiết kiệm nước và giảm chi phí đầu vào là giải pháp then chốt để nâng cao lợi nhuận cho nông dân.
Ông Thiện cho biết các mô hình như lúa - cá, lúa - rau màu, lúa - sen hay kỹ thuật tưới ngập - khô xen kẽ không chỉ giúp giảm phát thải, giảm chi phí mà còn tạo ra giá trị gia tăng, phù hợp với định hướng tăng trưởng xanh của địa phương. Đây là hướng đi cho thấy sản xuất lúa có thể kết hợp với các mô hình sinh kế khác, tận dụng tốt hơn điều kiện tự nhiên của từng vùng.
Về mục tiêu phát triển, Đồng Tháp đặt mục tiêu đến cuối năm 2026 đạt 100.000ha tham gia Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp, tiến tới hoàn thành chỉ tiêu hơn 128.000ha trước năm 2030. Để đạt mục tiêu này, tỉnh sẽ tiếp tục đầu tư hạ tầng thủy lợi nội đồng, đẩy mạnh tập huấn kỹ thuật và khuyến khích doanh nghiệp tham gia liên kết tiêu thụ theo chuỗi.
Thực tế triển khai cho thấy, các mô hình như lúa - cá, lúa - sen, lúa - vịt, lúa - hoa màu không chỉ mang lại giải pháp kinh tế mà còn đánh dấu bước chuyển trong tư duy sản xuất của nông dân Đồng Tháp. Từ chỗ tập trung làm nhiều, tăng sản lượng, người dân đang dần hướng đến làm hiệu quả, tăng giá trị và giảm rủi ro trong sản xuất.
Ông Thiện nhấn mạnh, những năm gần đây, ngành nông nghiệp tỉnh luôn đồng hành cùng nông dân, HTX và doanh nghiệp để triển khai nhiều mô hình hay, hiệu quả, mở ra hướng đi mới cho ngành lúa gạo địa phương. Những nỗ lực này góp phần hiện thực hóa mục tiêu xây dựng vùng sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp, thích ứng biến đổi khí hậu và nâng cao giá trị hạt gạo Đồng Tháp trong tương lai.
