Giá chanh tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long đang giảm mạnh ngay thời điểm chính vụ, có nơi thương lái chỉ thu mua 2.500 – 3.000 đồng/kg đối với chanh giấy và các giống chanh truyền thống phục vụ thị trường nội địa. Diễn biến này khiến nhiều nhà vườn rơi vào cảnh thua lỗ sau một giai đoạn dài hưởng mức giá cao kỷ lục.
Điều đáng chú ý là trong khi một bộ phận nông dân bán qua kênh tự do gặp khó, tại Tây Ninh vẫn xuất hiện làn sóng chuyển đổi từ cây trồng cũ sang chanh không hạt, nhất là các mô hình có liên kết bao tiêu với doanh nghiệp. Câu chuyện trái chiều này cho thấy sự khác biệt ngày càng rõ giữa sản xuất tự phát và sản xuất theo chuỗi xuất khẩu.
Giá chanh lao dốc giữa chính vụ, nông dân tiếc nuối
Chỉ vài tháng trước, sau dịp Tết Nguyên đán, người trồng chanh tại miền Tây từng có thời điểm phấn khởi khi giá bán liên tục tăng, có lúc vượt ngưỡng 30.000 đồng/kg. Chu kỳ giá cao kéo dài tới 5 tháng, lâu hơn thường lệ và được xem là hiện tượng hiếm so với mọi năm, mang lại nguồn thu đáng kể cho nhiều hộ nhà vườn.
Tuy nhiên, khi bước vào chính vụ thu hoạch, sản lượng tại các vườn chanh đồng loạt tăng nhanh, nguồn cung trở nên dồi dào. Áp lực hàng hóa lớn khiến giá chanh quay đầu giảm sâu, đặc biệt ở phân khúc tiêu thụ nội địa qua thương lái tự do.
Ông Lư Khánh Cường, hộ trồng 3ha chanh tại xã Lương Hòa, tỉnh Tây Ninh, cho biết hiện chanh vào chính vụ nên vườn nào cũng nhiều trái, khả năng nguồn cung quá lớn dẫn tới tình trạng dội hàng. Theo ông, dù năm nay mức giá cao kéo dài khoảng 5 tháng, lâu hơn mọi năm, nhưng khi giá xuống thấp, bà con vẫn rất tiếc vì chi phí đầu tư cho vườn không hề nhỏ.
Theo khảo sát tại thị trường tự do, thương lái hiện thu mua chanh giấy hoặc các giống chanh truyền thống ở mức 2.500 – 3.000 đồng/kg, giảm sâu hơn 10.000 đồng/kg so với tháng trước. Với chi phí sản xuất, phân bón, công hái và vận chuyển tăng cao, mỗi kilôgam chanh bán qua kênh này khiến người nông dân lỗ khoảng 3.000 đồng.
Kênh tự do thua lỗ, chanh không hạt xuất khẩu vẫn giữ giá
Bức tranh thị trường không hoàn toàn u ám. Trong khi nông dân phụ thuộc thương lái tự do đang chịu sức ép lớn, phân khúc chanh không hạt phục vụ xuất khẩu, đặc biệt các vườn tham gia liên kết với doanh nghiệp, vẫn duy trì mức giá tốt hơn đáng kể.
Anh Hồ Vũ Thanh, nhân viên Giám sát thuộc Công ty Fruit Republic Cần Thơ, cho biết chanh không hạt thu mua tại thị trường tự do ngoài đại lý hiện vẫn dao động quanh mức 6.500 đồng/kg. Đây là mức mà nông dân có thể duy trì hòa vốn hoặc lời nhẹ, khác xa so với tình trạng lỗ nặng ở một số giống chanh truyền thống bán cho kênh nội địa.
Với những hộ tham gia mô hình liên kết bao tiêu trực tiếp, mức giá còn ổn định hơn. Anh Thanh cho hay công ty đang thu mua chanh không hạt đạt chuẩn với giá 12.000 đồng/kg. Nếu cộng thêm các khoản hỗ trợ như phí chứng nhận, chuẩn GAP và tỉ lệ đạt xuất khẩu, mức giá thực tế nông dân nhận được có thể lên tới 13.000 – 14.000 đồng/kg.
Sự chênh lệch này cho thấy giá chanh không chỉ phụ thuộc vào mùa vụ, mà còn phụ thuộc rất lớn vào giống cây, tiêu chuẩn chất lượng, cách tổ chức sản xuất và đầu ra. Cùng là trái chanh, nhưng sản phẩm đạt chuẩn xuất khẩu, có hợp đồng thu mua và truy xuất nguồn gốc sẽ có khả năng chống chịu tốt hơn trước biến động thị trường.
Vì sao nông dân Tây Ninh vẫn phá khóm để trồng chanh?
Dù thị trường đang trồi sụt, tại Tây Ninh, việc chuyển đổi sang trồng chanh vẫn diễn ra mạnh. Một trường hợp điển hình là anh Trần Văn Điểm ở xã Thạnh Lợi. Anh đã dỡ bỏ hoàn toàn 5ha đất trồng khóm đang bấp bênh để chuyển sang mô hình chanh không hạt theo hình thức liên kết bao tiêu với Công ty Fruit Republic Cần Thơ.
Anh Điểm cho biết mấy năm nay giá khóm khá thấp và bấp bênh, nên anh quyết định đầu tư, chuyển hướng sang trồng chanh liên kết và bán cho công ty thu mua để ổn định kinh tế gia đình. Lựa chọn này không chỉ là sự thay đổi cây trồng, mà còn là thay đổi cách làm: từ trông chờ thương lái sang tham gia chuỗi sản xuất có tiêu chuẩn và đầu ra rõ hơn.
Ở cấp địa phương, cây chanh cũng đã được tỉnh Tây Ninh đưa vào danh mục 7 nhóm cây ăn trái chủ lực định hướng phát triển bền vững đến năm 2030. Tỉnh đặt mục tiêu ổn định diện tích chanh khoảng 12.000ha, sản lượng 210.000 tấn, quy hoạch tập trung tại các vùng trọng điểm như Thạnh Lợi, Bình Đức, Lương Hòa, Đức Huệ, Mỹ Thạnh, Thủ Thừa, Bình Thành,… nhằm gắn sản xuất với chế biến sâu và truy xuất nguồn gốc.
Định hướng này phản ánh nhu cầu tổ chức lại sản xuất cây ăn trái theo hướng bền vững hơn. Khi diện tích được quy hoạch, sản phẩm được chuẩn hóa và có doanh nghiệp tham gia thu mua, nông dân có thêm cơ hội giảm rủi ro so với tình trạng mở rộng tự phát, chạy theo giá nhất thời.
Liên kết xuất khẩu là điểm tựa trước biến động giá chanh
Theo phân tích của anh Hồ Vũ Thanh, cây chanh có tính ổn định kinh tế vượt trội hơn một số cây ăn trái khác nhờ cơ cấu thị trường đa dạng. Trong khi nhiều loại cây ăn trái phụ thuộc lớn vào một thị trường xuất khẩu duy nhất như Trung Quốc, dẫn tới rủi ro bị ép giá cao, trái chanh Việt Nam, đặc biệt là chanh không hạt, lại có dải thị trường quốc tế rộng hơn.
Hiện nay, ngoài thị trường truyền thống là các nước khu vực châu Âu, khu vực Trung Đông, trong đó có các thị trường tiêu thụ mạnh như Dubai, cùng với New Zealand đang trở thành đối tác quan trọng, liên tục ký kết và gia tăng khối lượng nhập khẩu nông sản chanh từ Việt Nam.
Chính sự dịch chuyển từ tiêu thụ nội địa sang xuất khẩu đa quốc gia được xem như một tấm lưới bảo hiểm cho người trồng chanh. Khi có nhiều thị trường, sản phẩm đạt chuẩn và doanh nghiệp đứng ra bao tiêu, nông dân ít bị động hơn trước biến động cung cầu ngắn hạn. Đây cũng là lý do khiến một số hộ vẫn mạnh dạn chuyển đổi dù giá chanh chính vụ đang chạm đáy ở kênh tự do.
Tuy nhiên, diễn biến giá 2.500 đồng/kg cũng là lời nhắc rõ ràng: nếu trồng theo phong trào, canh tác tự phát các giống chanh cũ chất lượng thấp và phụ thuộc hoàn toàn vào thương lái tự do, người nông dân rất dễ rơi vào vòng luẩn quẩn được mùa mất giá. Chuyển đổi cây trồng chỉ thực sự có ý nghĩa khi đi kèm quy trình kỹ thuật, tiêu chuẩn chất lượng, chứng nhận phù hợp và hợp đồng đầu ra.
Để phong trào trồng chanh mang lại hiệu quả bền vững, mối liên kết giữa nhà nông và doanh nghiệp cần được coi là hướng đi tất yếu. Khi trái chanh Việt Nam được chuẩn hóa theo quy trình xuất khẩu, được bao tiêu với mức giá ổn định và tiếp cận các thị trường như Trung Đông hay châu Âu, nông dân mới có thêm nền tảng để vượt qua những đợt sóng gió của thị trường.
