Gõ sầu riêng là nghề chỉ rộ lên vào mùa thu hoạch, nhưng ở các vùng chuyên canh tại Gia Lai, công việc đặc thù này đã trở thành kế sinh nhai của nhiều lao động. Bằng đôi tai, con mắt và kinh nghiệm tích lũy qua nhiều mùa vụ, những người thợ gõ rong ruổi khắp vườn, chọn từng trái đủ già để cắt bán cho thương lái.
Đằng sau tiếng bộp... bộp... vang lên trong những khu vườn sầu riêng buổi sớm là cả một nghề mưu sinh nhiều áp lực. Chỉ cần phán đoán sai độ già của trái, hoặc gặp lô hàng bị sượng cơm mà không phát hiện kịp, người thu mua có thể mất trắng công sức nhiều ngày, thậm chí chịu khoản lỗ hàng chục triệu đồng.
Theo chân thợ gõ sầu riêng ở Gia Lai
Trời vừa hửng sáng, anh Tô Xuân Anh, quê xã Ea Phê, tỉnh Đắk Lắk, đã nổ máy chiếc xe cũ kỹ, phía sau chở theo 2 chiếc sọt. Anh men theo những con đường đất đỏ dẫn vào các vườn sầu riêng ở xã Ia Ko, tỉnh Gia Lai. Mùa thu hoạch bắt đầu cũng là lúc những người làm nghề gõ quả như anh bước vào những ngày tất bật nhất.
Đến vườn, sau vài câu trao đổi với chủ nhà, anh Xuân Anh nhanh nhẹn trèo lên cây sầu riêng cao chót vót. Đứng chênh vênh trên cành, anh rút con dao Thái Lan, dùng phần cán gõ nhẹ vào từng trái. Giữa không gian còn tĩnh lặng của buổi sớm, âm thanh bộp... bộp... vang lên đều đặn, quen thuộc với người trong nghề nhưng không dễ phân biệt với người ngoài cuộc.
Anh Xuân Anh cho biết, nghề này chủ yếu là nghề dạy nghề. Khi mới vào làm, tiếng nào nghe cũng gần giống nhau, rất khó xác định trái đã đạt độ già hay chưa. Làm lâu, người thợ mới nhận ra sự khác biệt. Khi gõ vào trái, nếu âm thanh phát ra kêu bộp bộp, có độ rỗng, đó thường là dấu hiệu trái đã đủ già để thu hoạch.
Kinh nghiệm nhận biết trái già không chỉ bằng tiếng gõ
Theo anh Xuân Anh, khi trái sầu riêng đạt độ chín sinh lý, phần cơm bên trong co lại, tạo khoảng hở với lớp vỏ nên phát ra âm thanh rỗng. Đây là một trong những dấu hiệu quan trọng nhất để quyết định cắt trái hay tiếp tục chờ thêm. Tuy nhiên, thợ gõ sầu riêng không thể chỉ dựa vào âm thanh.
Người thợ còn phải quan sát kỹ màu vỏ, gai và cuống trái. Với giống sầu riêng Ri6, khi quả già, vỏ chuyển từ xanh sang vàng, đầu gai xuất hiện những đốm đồi mồi. Với giống sầu riêng Monthong, vỏ thường chuyển sang màu sẫm hơn. Những thay đổi này giúp người có kinh nghiệm nhận biết khoảng 60% độ già của trái, trước khi kết hợp với tiếng gõ để đưa ra quyết định cuối cùng.
Đưa tay lau mồ hôi trên trán, anh Xuân Anh kể mình đã gắn bó với nghề gần 10 năm. Những ngày đầu, anh từng cắt nhầm trái chưa đủ già vì chưa phân biệt được âm thanh. Qua nhiều mùa vụ, anh quen dần với từng tiếng gõ, từng biểu hiện trên vỏ trái. Đến gần trưa, hàng tạ sầu riêng đã được thu hoạch. Sau khi thanh toán với chủ vườn, anh cẩn thận xếp từng quả vào sọt rồi chở về điểm tập kết giao cho thương lái.
Theo các nhà vườn, việc xác định đúng thời điểm thu hoạch quyết định trực tiếp đến chất lượng trái. Nếu cắt quá sớm, sầu riêng dễ bị non, sượng cơm, mất giá. Ngược lại, nếu để quá già, trái có thể tự rụng, chất lượng cũng giảm. Vì vậy, vào chính vụ, thợ gõ thường đắt khách, làm việc từ sáng sớm đến khi trời tối mịt mới về.
Rong ruổi nhiều vùng trồng sầu riêng để mưu sinh
Tại một vườn sầu riêng cách đó không xa, chị Hoàng Tố Hiền, ở tổ 1, xã Chư Sê, cũng đang tất bật gom từng sọt sầu riêng vừa cắt để chuyển cho thương lái. Hơn 10 năm gắn bó với nghề gõ trái, chị đã đi qua nhiều vùng trồng sầu riêng từ miền Tây, Đồng Nai rồi về Tây Nguyên để kiếm sống theo mùa vụ.
Những ngày sầu riêng Gia Lai bước vào vụ thu hoạch, mỗi ngày chị Hiền thu mua khoảng một tấn quả. Với chị, kinh nghiệm được hình thành từ sự quan sát và va chạm thực tế. Chị nói, gõ trái mít như thế nào thì sầu riêng cũng gần giống vậy; tiếng kêu bộp... bộp... là trái đã già, còn tiếng kêu tróc... tróc... thì chưa nên cắt.
Ngoài tiếng gõ, chị Hiền quan sát thêm màu da và cuống trái. Khi cuống chuyển sang màu sậm, vỏ ngả vàng, đó là dấu hiệu quả đã đạt độ già và có thể thu hoạch. Với những người làm nghề gõ sầu riêng, mỗi tiếng gõ không chỉ là thao tác kỹ thuật, mà còn là thước đo quyết định chất lượng từng trái trước khi ra thị trường.
Gõ sầu riêng cho thu nhập khá nhưng rủi ro lớn
Vào mùa thu hoạch, thu nhập của nghề này khá hấp dẫn. Tùy diện tích vườn và sản lượng thu mua, mỗi người có thể kiếm được hàng triệu đồng mỗi ngày. Tuy nhiên, khoản thu ấy không đến từ công việc đơn giản như nhiều người lầm tưởng, mà được đánh đổi bằng nhiều năm tích lũy kinh nghiệm, sự tập trung cao độ và uy tín gây dựng qua từng mùa vụ.
Rong ruổi nhiều ngày qua ở các vườn sầu riêng tại Gia Lai, trung bình mỗi ngày anh Tô Xuân Anh gõ và thu mua khoảng 7 - 8 tạ quả. Mỗi tạ sầu riêng mang về cho anh khoản lợi nhuận chừng 200.000 đồng. Năm nay giá sầu riêng xuống thấp, nhà vườn gặp nhiều khó khăn nên anh chủ động giảm phần lời của mình để cố gắng thu mua với mức giá tốt nhất cho bà con.
Dù vậy, rủi ro luôn hiện hữu. Người thợ chỉ có thể bổ ngẫu nhiên một vài quả để kiểm tra chất lượng, không thể bổ cả vườn. Nếu gặp vườn có nhiều trái sượng cơm, chất lượng kém, thiệt hại vài triệu đồng, thậm chí vài chục triệu đồng là chuyện không hiếm. Anh Xuân Anh cho biết thu nhập của người thợ gõ phụ thuộc rất lớn vào cách chăm sóc của nhà vườn. Vườn được đầu tư bài bản, trái đạt chất lượng thì người trồng và người thu mua cùng có lợi. Ngược lại, chỉ một lô hàng gặp sự cố cũng đủ cuốn trôi công sức nhiều ngày.
Nhớ lại lần thu mua sầu riêng ở Đồng Nai cách đây ít hôm, anh Xuân Anh kể anh mua phải một lô sầu riêng bị sượng cơm, trong lúc kiểm tra không phát hiện được và bị lỗ hơn 30 triệu đồng. Với những người sống bằng nghề gõ sầu riêng, những khoản lỗ như vậy luôn là nỗi ám ảnh, bởi rủi ro có thể ập đến bất cứ lúc nào.
Chị Hoàng Tố Hiền cũng cho rằng nghề này nhìn bên ngoài tưởng dễ kiếm tiền, nhưng thực tế rủi ro rất lớn. Có những đợt mua xong, đến lúc giao cho thương lái mới phát hiện sầu riêng bị sượng cơm, người thu mua chỉ biết chấp nhận lỗ. Vì vậy, mỗi lần bước vào vườn, thợ gõ không chỉ dựa vào kinh nghiệm mà còn phải đối diện với yếu tố may rủi.
Từ những tiếng gõ tưởng chừng đơn giản trong vườn sầu riêng, có thể thấy đây là công việc đòi hỏi kỹ năng, sự nhạy bén và cả bản lĩnh chịu rủi ro. Khi sầu riêng trở thành cây trồng có giá trị ở nhiều vùng chuyên canh, nghề gõ quả cũng góp phần quan trọng trong khâu thu hoạch, giúp chọn đúng thời điểm để trái đạt chất lượng trước khi đến tay người tiêu dùng.
