Sâm Lai Châu đang dần bén rễ ở bản Nậm Nghẹp, xã Ngọc Chiến, tỉnh Sơn La, nơi đồng bào Mông sinh sống ở độ cao hơn 2000m và lâu nay được biết đến như xứ sở của cây sơn tra. Trước kia, đường lên bản quá khó khăn khiến nhiều người chùn chân, nhưng vài năm gần đây, đường bê tông và điện lưới về tận nơi đã mở ra điều kiện mới để người dân thử sức với các cây dược liệu có giá trị.
Nậm Nghẹp hiện có 151 hộ đồng bào Mông với 754 khẩu, trong đó chỉ còn 10 hộ nghèo và cận nghèo. Người dân được giao quản lý, bảo vệ khoảng 11.200ha rừng, bao gồm cả ngàn hecta rừng sơn tra, hay còn gọi là táo Mèo. Tỷ lệ che phủ rừng cao, khí hậu quanh năm mát mẻ là nền tảng để bản phát triển thêm thảo quả và cây sâm dưới tán rừng, tạo hướng đi mới bên cạnh sinh kế truyền thống.
Sâm Lai Châu dưới tán sơn tra ở Nậm Nghẹp
Trong khu vườn rộng chừng gần 1ha của gia đình anh Kháng A Sáy, Bí thư kiêm Trưởng bản Nậm Nghẹp, những luống sâm được trồng thành hàng, thành lối dưới tán sơn tra cao lớn. Phía trên vườn được che bằng lưới đen, phía dưới có lớp nilon trong suốt nhằm hạn chế tác động bất lợi của thời tiết, nhất là vào mùa mưa khi cây sâm rất nhạy cảm với úng nước.
Những cây sâm giống được trồng thẳng xuống đất mùn trộn với vôi. Cây sâm thương phẩm lại được trồng trong các khay nhựa với giá thể cũng là đất trộn vôi. Trên mặt luống và mặt khay, gia đình rắc thêm một lớp phoi bào để giữ ẩm, đồng thời tăng độ tơi xốp cho giá thể. Cách làm này được đúc rút dần sau nhiều lần thử nghiệm, bởi cây sâm là loài dược liệu quý nhưng sức đề kháng yếu.
Do anh Sáy thường xuyên bận việc bản, việc xã, công chăm sóc vườn chủ yếu do vợ anh là chị Giàng Thị Dúa đảm nhận. Hằng ngày chị nhặt cỏ, hằng tuần lấy tỏi và sả nấu lên, pha với nước để phun phòng trừ sâu bệnh. Cây sâm hay bị sâu ăn lá, phần củ cũng dễ bị nấm gây thối. Chị Dúa không biết tiếng Kinh, nên khi được hỏi nhiều, chị chỉ cười và nói chi pâu, nghĩa là không biết.
Người trưởng bản mở đường trồng sâm
Anh Kháng A Sáy là người đầu tiên đưa cây sâm về trồng tại Nậm Nghẹp vào năm 2020. Theo anh, trước đây đường từ bản xuống xã Ngọc Chiến rất khó đi, nhiều bà con không biết chữ, không biết tiếng Kinh nên đời sống còn nhiều vất vả. Cả bản chỉ có anh được học trung cấp lâm nghiệp, nhờ vậy anh có cơ hội tìm hiểu nhiều mô hình cây trồng.
Tuy nhiên, không phải cây nào cũng phù hợp với Nậm Nghẹp, bởi vùng này quá lạnh. Qua tìm hiểu, anh nhận thấy chỉ có thảo quả, táo Mèo và sâm là có khả năng sống được. Từ suy nghĩ đó, anh sang Lai Châu học cách người dân trồng sâm. Khí hậu vùng trồng sâm tại Lai Châu có nét tương đồng với Nậm Nghẹp, nên anh tin rằng bản mình cũng có thể phát triển được cây dược liệu này.
Vụ thảo quả năm đó bán được 60 triệu đồng, anh Sáy dùng toàn bộ số tiền sang Lai Châu mua 500 cây sâm giống về trồng trong vườn sơn tra của gia đình. Lứa đầu tiên anh trồng chưa che chắn, chăm sóc nhiều nhưng tỷ lệ cây chết vẫn cỡ 70%. Nguyên nhân được anh rút ra là dù cùng khí hậu mát, Nậm Nghẹp lại có cái mát khá khô, khác với độ ẩm ở vùng trồng sâm của Lai Châu.
Không nản lòng, năm sau anh tiếp tục dành tiền bán thảo quả, đồng thời vay mượn thêm, tổng cộng được 120 triệu đồng để sang Lai Châu lần nữa. Lần này anh không mua cây giống mà mua hạt về ươm. Kết quả bất ngờ khi tỷ lệ cây mọc khá cao, đạt tới mấy vạn cây. Một phần anh giữ lại trồng trong vườn nhà, phần còn lại bán cho bà con. Với những hộ chưa có tiền, anh cho nợ đến khi thu hoạch sâm, sau đó bán và ăn chia theo tỷ lệ 50/50.
Từ mô hình gia đình đến liên kết cộng đồng
Theo anh Sáy, cây sâm 4 năm tuổi đã ra hoa, kết hạt. Hiện vườn nhà anh có 2.500 cây ở giai đoạn này, trở thành nguồn vật liệu để ươm ra khoảng 6 vạn cây giống. Anh từng bới thử củ, thấy mới đạt 100 - 200 gram nên quyết định để cỡ trên 10 năm mới khai thác, nhằm nâng giá trị kinh tế.
Ban đầu, khi thấy trưởng bản trồng sâm, nhiều người trong bản còn băn khoăn cây có sống được không, nếu sống thì có bán được không. Sau 6 năm thử nghiệm, anh Sáy khẳng định mô hình ở Nậm Nghẹp rất khả quan. Hiện tổng giá trị vườn sâm của gia đình anh khoảng 3 tỷ đồng, tạo thu nhập mỗi năm 200 - 300 triệu đồng.
Kinh nghiệm về giống cũng được anh điều chỉnh qua thực tế. Lúc đầu, anh bán cây giống khi mới 1 - 2 năm tuổi với giá 80.000đ/cây, nhưng người dân đem về trồng, do cây còn yếu và kỹ thuật chưa thành thạo nên tỷ lệ chết khá cao. Vì vậy, anh giữ cây lại vườn nhà chăm sóc tiếp, đợi khoảng 3 năm tuổi, cây cứng cáp, khỏe mạnh mới xuất bán với giá 150.000đ/cây. Với cây trưởng thành, đã ra hoa, kết quả, anh bán trung bình từ 800.000 - 1.000.000đ/cây.
Đến nay, bản Nậm Nghẹp có 3 hộ dân và HTX Nậm Nghẹp trồng sâm, tổng diện tích khoảng 5ha. Cách trồng của người dân vẫn dựa nhiều vào lợi thế sẵn có: trồng dưới tán cây sơn tra trong vườn, che phủ hai lớp, trên là lưới đen, dưới là nilon. Theo kinh nghiệm của anh Sáy, vào mùa mưa, nếu để nước ngấm kéo dài khoảng 1 tuần thì cây sâm không thể chịu được.
HTX Nậm Nghẹp và hướng đi dược liệu gắn với du lịch
Không chỉ các hộ gia đình, HTX Nậm Nghẹp cũng tham gia trồng sâm dưới tán rừng và trong vườn sơn tra. Anh Nguyễn Cao Cường, Chủ tịch HTX, cho biết đơn vị có 14 thành viên và hơn 100 hộ liên kết. Đầu năm 2025, HTX bắt đầu trồng thử nghiệm sâm Ngọc Linh, sâm Lai Châu và đẳng sâm bản địa với khoảng hơn 1 vạn cây.
Ở khu trồng trong rừng, HTX làm đất, lấy lớp mùn đổ lên luống, rải vôi bột rồi trộn đều trước khi trồng. Trong vườn, đất được trộn với mùn và vôi bột làm giá thể, đóng vào từng bầu rồi trồng cây. Từ nguồn dược liệu này, HTX đã có một số sản phẩm như trà lá sâm, sâm đương quy ăn kèm lẩu, đẳng sâm hầm gà.
HTX cũng đã hoàn thành việc xây dựng nhà lưới để ươm cây giống và được cấp mã số vùng trồng, thuộc diện sớm nhất nhì của tỉnh Sơn La. Về lâu dài, đơn vị định hướng cùng bà con người Mông ở Nậm Nghẹp phát triển du lịch bền vững, gắn trải nghiệm thiên nhiên với trải nghiệm các loại dược liệu quý. Đây là hướng đi phù hợp với lợi thế rừng, khí hậu và bản sắc địa phương.
Loài sâm đặc hữu cần điều kiện sinh thái khắt khe
Sâm Lai Châu, tên khoa học Panax vietnamensis, là loài sâm đặc hữu của Việt Nam, phân bố chủ yếu ở các huyện Sìn Hồ, Mường Tè, Phong Thổ (cũ) của tỉnh Lai Châu. Loài sâm này thường mọc dưới tán rừng nguyên sinh ẩm ướt, ở độ cao từ 1.500m trở lên so với mực nước biển. Điều kiện sinh thái khắt khe ấy lý giải vì sao việc đưa cây sâm về Nậm Nghẹp phải trải qua nhiều lần thử nghiệm, điều chỉnh kỹ thuật che phủ, giữ ẩm và phòng bệnh.
Về hình thái, cây có nét tương tự sâm Ngọc Linh, thân và củ có các mắt đốt so le nhau, lá tròn, hai mặt lá có lông tơ, hạt có một chấm đen. Tại Nậm Nghẹp, sự kết hợp giữa rừng sơn tra, khí hậu mát và kinh nghiệm của người dân đang mở ra cơ hội phát triển cây dược liệu dưới tán rừng. Nếu giữ được cách làm thận trọng, gắn trồng với bảo vệ rừng và liên kết tiêu thụ, bản Mông cao hơn 2000m này có thể có thêm một sinh kế bền vững từ cây sâm.
