Gần một tháng nay, nhiều vùng trồng sầu riêng ở miền Tây bước vào vụ thu hoạch chính vụ trong tâm trạng nặng nề. Thay vì không khí mua bán sôi động như các mùa trước, giá sầu riêng liên tục lao dốc, thương lái thu mua chậm, thậm chí có vườn trái đã quá ngày cắt nhưng vẫn chưa tìm được đầu ra ổn định.
Hiện sầu riêng Ri6 thu mua tại vườn chỉ còn 20.000-30.000 đồng mỗi kg theo hình thức bán xô, mức thấp nhất trong nhiều năm qua và chỉ bằng khoảng 1/3 so với dịp Tết Nguyên đán. Giống Monthong cũng giảm mạnh, còn khoảng 70.000-80.000 đồng mỗi kg. Diễn biến này đang đặt nhà vườn tại Đồng Tháp, Cần Thơ và nhiều địa phương trồng sầu riêng trong tình thế khó khăn khi chi phí đầu vào tăng nhưng giá bán rơi sâu.
Nhà vườn chậm thu hoạch, phải bán lẻ để thu hồi vốn
Tại các vùng trồng trọng điểm ở Đồng Tháp và Cần Thơ, không khí thu hoạch khá trầm lắng. Nhiều vườn có trái chín quá ngày cắt nhưng thương lái chưa vào thu mua. Để hạn chế thiệt hại, không ít chủ vườn phải tự mang sầu riêng ra bán lẻ ven đường hoặc tại các chợ nông thôn, chấp nhận bán từng phần để thu hồi vốn.
Anh Nguyễn Thanh Tâm, trồng 1,2 ha sầu riêng Ri6 ở xã Tam Nông, Đồng Tháp, cho biết vụ này gia đình vừa bán khoảng 17 tấn trái. Giá loại A chỉ đạt 29.000 đồng mỗi kg, còn loại B chỉ 15.000 đồng mỗi kg. Do thương lái kéo dài thời gian thu hoạch, vườn của anh hao hụt khoảng 3 tấn trái, làm thiệt hại tăng thêm trong bối cảnh giá bán đã xuống thấp.
Theo anh Tâm, giá thành sản xuất vụ này khoảng 33.000 đồng mỗi kg. Chi phí tăng chủ yếu do phân bón và thuốc bảo vệ thực vật tăng 10-20% so với trước. Với mặt bằng giá hiện nay, anh tính toán bị lỗ khoảng 180 triệu đồng. Anh nói, Chưa bao giờ thấy sầu riêng rẻ như năm nay. Giá này nông dân điêu đứng hết.
Thương lái dời ngày cắt, nhiều chủ vườn mất điểm tựa đầu ra
Tình cảnh tương tự xảy ra với ông Nguyễn Văn Giang, trồng một ha sầu riêng Monthong ở xã Tân Phước, Đồng Tháp. Ông cho biết nửa tháng trước đã chốt giá 110.000 đồng mỗi kg, tuy nhiên thương lái liên tục dời ngày cắt rồi sau đó mất liên lạc. Việc chậm thu mua khiến trái trên cây tiếp tục già, trong khi chủ vườn không thể chủ động được kế hoạch bán hàng.
Ông Giang đã liên hệ thêm nhiều đầu mối khác nhưng đều bị từ chối thu mua. Không còn lựa chọn, ông phải cắt bán dần tại chợ xã với giá 40.000-50.000 đồng mỗi kg, trong khi trên cây vẫn còn khoảng 5 tấn trái. Ông nói nếu không tính công chăm sóc thì coi như chỉ hòa vốn, tiền cũ đổi tiền mới.
Tại Cần Thơ, nhiều nhà vườn cũng bày bán sầu riêng ven đường với giá 30.000-50.000 đồng mỗi kg. Chị Phan Thị Đầm cho biết phải chuyển sang bán lẻ do xuất khẩu gặp khó, các kho không thu mua, giá giảm sâu. Câu nói của chị, Bán kiểu này thành sầu chung chứ không còn sầu riêng nữa, phần nào phản ánh tâm trạng chua xót của người trồng khi một loại trái cây từng có giá trị cao nay bị dồn vào thế bán tháo.
Sản lượng lớn dồn vào chính vụ, áp lực tiêu thụ tăng nhanh
Theo thống kê, TP Cần Thơ hiện có khoảng 13.000 ha sầu riêng, sản lượng gần 95.000 tấn mỗi năm. Đồng Tháp có khoảng 32.000 ha sầu riêng, trong đó hơn 22.000 ha đang cho trái, sản lượng trên 500.000 tấn mỗi năm. Riêng tháng 5 và 6, toàn tỉnh Đồng Tháp dự kiến thu hoạch khoảng 110.000 tấn.
Những con số này cho thấy áp lực tiêu thụ trong thời điểm chính vụ rất lớn. Khi kênh xuất khẩu bị chậm hoặc kho thu mua thận trọng, lượng trái chín tại vườn nhanh chóng tạo sức ép lên thị trường nội địa. Sầu riêng là loại trái cây có thời điểm thu hoạch và tiêu thụ nhạy cảm, nếu không cắt đúng lúc hoặc không đưa được vào chuỗi bảo quản, chất lượng và tỷ lệ hao hụt đều ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập của nông dân.
Theo Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, đến năm 2025 diện tích sầu riêng cả nước đã vượt 150.000 ha, tập trung tại Tây Nguyên, Đồng bằng sông Cửu Long và Đông Nam Bộ. Quy mô này gấp đôi định hướng quy hoạch đến năm 2030, cho thấy tốc độ mở rộng diện tích rất nhanh. Khi diện tích tăng mạnh, yêu cầu tổ chức lại sản xuất, kiểm soát chất lượng và phân bổ thị trường càng trở nên cấp thiết.
Xuất khẩu ách tắc vì cạnh tranh và yêu cầu kiểm soát cadimi
Ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam, Vinafruit, cho biết giá sầu riêng lao dốc do cạnh tranh gay gắt với Thái Lan và tình trạng nhiều lô hàng bị phát hiện nhiễm cadimi khi xuất khẩu sang Trung Quốc. Đây là yếu tố khiến hoạt động thu mua trở nên thận trọng hơn, kéo theo tình trạng chậm cắt, chậm gom hàng tại nhiều vùng trồng.
Theo ông Nguyên, dù một số lô hàng đã được kiểm nghiệm trước khi xuất khẩu, thực tế thương lái thường thu mua từ nhiều vườn rồi trộn lẫn tại các vựa. Cách làm này khiến việc xét nghiệm mẫu không phản ánh chính xác toàn bộ lô hàng. Khi rủi ro chất lượng không được kiểm soát từ gốc, cả chuỗi xuất khẩu có thể bị ảnh hưởng, kể cả những vườn canh tác tốt.
Ông Nguyên cho biết sau khi phía Trung Quốc cảnh báo nguy cơ rút giấy phép, nhiều phòng kiểm nghiệm e ngại, thậm chí không nhận mẫu, khiến xuất khẩu ách tắc và giá giảm mạnh. Thực tế này cũng thể hiện qua tình trạng xe container sầu riêng ùn ứ ở khu vực Dầu Giây để chờ xét nghiệm, làm tăng thêm chi phí và rủi ro cho doanh nghiệp lẫn nhà vườn.
Về lâu dài, ông Nguyên cho rằng cần cải tạo giống, xử lý đất, loại bỏ chất cấm và xây dựng hệ thống phòng thí nghiệm tại các vùng trồng để nông dân chủ động kiểm tra trước thu hoạch. Những vườn đạt chuẩn mới được xuất khẩu trái tươi, còn vườn nhiễm cadimi có thể chuyển sang chế biến nhằm giảm thiệt hại. Ông dẫn kinh nghiệm Thái Lan đã cấp phép cho khoảng 500 phòng thí nghiệm hỗ trợ nông dân, kiểm soát chất lượng ngay từ vườn.
Cần chuyển từ tăng diện tích sang quản trị chuỗi
Tiến sĩ Trần Hữu Hiệp cho rằng giá sầu riêng lao dốc và xuất khẩu gặp khó không chỉ do cung - cầu ngắn hạn, mà còn phản ánh mô hình tăng trưởng thiếu bền vững. Ngành hàng đang phụ thuộc lớn vào thị trường Trung Quốc, mở rộng diện tích quá nhanh và chậm chuẩn hóa chất lượng.
Theo ông, sản xuất hiện còn manh mún, nhiều vùng trồng chưa tuân thủ đồng bộ quy trình canh tác. Việc sử dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật thiếu kiểm soát làm gia tăng rủi ro khi sản phẩm đi vào các thị trường có yêu cầu kỹ thuật nghiêm ngặt. Ông nhấn mạnh, xuất khẩu đòi hỏi quản trị chuỗi, minh bạch dữ liệu và truy xuất nguồn gốc rõ ràng, trong khi hiện nay vẫn còn tình trạng mạnh ai nấy làm.
TS Hiệp cho rằng sầu riêng Việt Nam khó mở rộng sang các thị trường cao cấp như EU, Mỹ, Nhật Bản hay Hàn Quốc vì tiêu chuẩn kỹ thuật khắt khe hơn nhiều. Hiện ngành hàng này chủ yếu cạnh tranh nhờ lợi thế mùa vụ và vị trí địa lý gần Trung Quốc, nhưng chưa tạo được ưu thế rõ rệt về thương hiệu và tiêu chuẩn quốc tế.
Muốn mở rộng thị trường, ngành sầu riêng cần chuẩn hóa chất lượng theo tiêu chuẩn quốc tế, đầu tư mạnh vào chế biến sâu và xây dựng thương hiệu quốc gia. Như TS Hiệp nhấn mạnh, đây không còn là câu chuyện riêng của ngành nông nghiệp mà là năng lực cạnh tranh quốc gia. Với nông dân miền Tây, bài học từ vụ sầu riêng giảm giá là tín hiệu cảnh báo về nhu cầu liên kết sản xuất, kiểm soát chất lượng và tổ chức thị trường bền vững hơn.
