IPHM trên xoài đang tạo chuyển biến rõ rệt tại xã Suối Dầu, tỉnh Khánh Hòa, khi nhiều nhà vườn chủ động thay đổi cách chăm cây, giảm phụ thuộc vào phân thuốc hóa học và hướng đến sản xuất an toàn hơn. Từ những vườn xoài từng bị sâu bệnh bủa vây, nông dân đã biết quan sát vườn, nuôi dưỡng đất, bảo vệ thiên địch và dùng vật tư nông nghiệp hợp lý để nâng giá trị nông sản.
Ghi nhận tại vùng trồng xoài Tứ Quý thuộc thôn Tân Xương 2 cho thấy, những vườn xoài đang vào kỳ ra hoa, đậu trái phát triển khá đồng đều. Tán lá xanh, thoáng, ít dấu vết sâu bệnh là kết quả của quá trình nông dân từng bước đoạn tuyệt thói quen sản xuất cũ, chuyển sang quản lý sức khỏe cây trồng tổng hợp, coi sức khỏe đất và hệ sinh thái vườn là nền tảng của năng suất bền vững.
IPHM trên xoài giúp nhà vườn đoạn tuyệt thói quen cũ
Tại vườn xoài quy mô 3ha của ông Nguyễn Thành Trinh ở thôn Tân Xương 2, những cây xoài từ 5 - 10 năm tuổi có bộ tán đều và thông thoáng. Ông Trinh cho biết, trước đây khi canh tác theo lối truyền thống, khu vườn thường ngổn ngang, lá cây bị đen rịt, trong khi các đối tượng dịch hại nguy hiểm như rầy mò, bệnh thán thư, cháy lá liên tục xuất hiện, gây hại nặng nề.
Bước ngoặt đến khi ông tham gia lớp học và áp dụng nghiêm ngặt quy trình quản lý sức khỏe cây trồng tổng hợp vào sản xuất. Thay vì phun thuốc hóa học theo cảm tính hoặc theo định kỳ, ông duy trì thói quen thăm vườn thường xuyên để theo dõi mật độ sâu bệnh, nhận biết các loài thiên địch có ích và quyết định biện pháp xử lý đúng thời điểm.
Khi phát hiện bọ trĩ hoặc rầy xuất hiện, ông Trinh sử dụng thuốc sinh học theo đúng liều lượng, đúng hướng dẫn. Trước các đợt mưa lớn, ông theo dõi sát dự báo thời tiết để chủ động phun thuốc phòng nấm. Ở khâu dinh dưỡng, ngay sau khi kết thúc vụ thu hoạch, ông bón phân bò ủ hoai trộn với đất theo tỷ lệ 40% phân và 60% đất; phân NPK chỉ được bổ sung với lượng rất hạn chế khi trái đã đậu chắc khỏe. Cách làm này giúp cây xoài phát triển tốt, tỷ lệ ra bông, đậu trái đẹp và hiệu quả ổn định qua từng năm.
Tận dụng phụ phẩm, giảm chi phí phân thuốc
Không chỉ ở vườn ông Trinh, mô hình IPHM trên xoài cũng được gia đình ông Trương Ngọc Hùng, cùng thôn Tân Xương 2, áp dụng trên diện tích 5.000m2 với hơn 200 gốc xoài. Thời điểm hiện tại, ông Hùng đang tập trung chăm sóc lứa trái tiếp theo trong giai đoạn phát triển.
Một thay đổi đáng chú ý trong cách làm của ông Hùng là tự sản xuất phân bón hữu cơ tại chỗ. Ông mua chiếc máy xắt chuối với giá 2,7 triệu đồng để băm nhỏ các thân cây chuối bị sâu hoặc hỏng, sau đó phối trộn cùng phân heo, phân gà sẵn có từ chuồng nuôi rồi ủ hoai làm phân bón cho xoài. Việc tận dụng phụ phẩm quanh vườn và nguồn phân chuồng không chỉ giúp giảm chi phí mà còn tăng lượng hữu cơ trả lại cho đất.
Theo ông Hùng, cách làm thuận tự nhiên này giúp gia đình cắt giảm được từ 60 - 70% chi phí phân bón và thuốc BVTV hóa học. Giá trị lớn hơn là sức khỏe người làm vườn được bảo vệ tốt hơn, môi trường sống quanh nhà trong lành hơn, không còn nồng nặc mùi thuốc BVTV hóa học như trước. Đây là những lợi ích khó đo đếm bằng tiền nhưng có ý nghĩa lâu dài đối với nông hộ.
Hiệu quả kinh tế từ vườn xoài khỏe
Thực tế tại các nhà vườn ở xã Suối Dầu cho thấy, IPHM trên xoài không chỉ giúp cây khỏe mà còn mang lại hiệu quả kinh tế rõ rệt. Khi chi phí đầu vào giảm, năng suất và chất lượng trái tăng, người trồng xoài có thêm dư địa nâng thu nhập trên cùng diện tích canh tác.
Tại vườn của ông Trương Ngọc Hùng, trước đây sản lượng bình quân cao nhất chỉ đạt khoảng 7 tấn trái/vụ. Nhờ đất khỏe, cây tốt, sản lượng hiện đã vọt lên 10 tấn, tăng 30%. Vỏ trái xoài sáng và đẹp hơn, thịt quả khi chín có vị ngọt đậm nên được thương lái ưa chuộng. Vụ vừa qua, xoài của gia đình ông được xuất bán với giá ổn định từ 9 - 10 ngàn đồng/kg. Dù vụ thu hoạch chưa khép lại, cây vẫn tiếp tục ra bông, đậu trái lứa mới rất đẹp, gia đình ông đã thu khoảng 50 triệu đồng. Ông Hùng tính toán, nếu điều kiện thuận lợi được duy trì, khi thu hoạch dứt điểm, tổng nguồn thu dự kiến sẽ vượt mức 100 triệu đồng, cao hơn mức 70 triệu đồng của các vụ trước.
Với vườn xoài lâu năm của ông Nguyễn Thành Trinh, hiệu quả kinh tế cũng nổi bật. Năng suất bình quân tại vườn hiện đạt tới 2,5 tạ trái/cây, đưa sản lượng toàn vườn lên từ 30 - 35 tấn/ha/năm, tăng khoảng 20% so với phương thức canh tác truyền thống. Khi năng suất và chất lượng trái đồng đều, nếu giá thị trường duy trì ổn định từ 12 - 15 ngàn đồng/kg, mỗi ha xoài áp dụng quy trình này có thể mang lại lợi nhuận từ 200 - 220 triệu đồng mỗi vụ, tạo điều kiện để nhà vườn mạnh dạn tái đầu tư sản xuất lớn.
Hướng tới vùng trồng an toàn, phục vụ xuất khẩu
Ông Trần Quốc Khánh, Quyền Trưởng phòng Kiểm dịch và Quản lý vật tư, Chi cục Trồng trọt và BVTV tỉnh Khánh Hòa, cho biết trong năm 2025, Chi cục đã phối hợp với UBND xã Suối Cát, nay là xã Suối Dầu, tổ chức thành công lớp học quản lý sức khỏe cây trồng tổng hợp trên cây xoài. Lớp học có tính thực tế cao, giúp nâng nhận thức của nông dân về bảo vệ thiên địch, quản lý dịch hại và sử dụng phân, thuốc an toàn.
Theo ông Khánh, điểm đáng chú ý của IPHM trên xoài là tạo chuyển biến từ tư duy phụ thuộc vào thuốc bảo vệ thực vật có nguồn gốc hóa học sang ưu tiên thuốc sinh học và phân bón hữu cơ. Khi mật độ các loài thiên địch tự nhiên được giữ gìn trong vườn, sâu bệnh được kiểm soát bền vững hơn, hạn chế những can thiệp hóa chất thô bạo có thể làm mất cân bằng hệ sinh thái.
Trong giai đoạn tiếp theo, Chi cục sẽ tiếp tục nhân rộng các mô hình và mở thêm nhiều lớp tập huấn IPHM trên cây xoài cũng như các cây trồng chủ lực của tỉnh. Bên cạnh chuyển giao kỹ thuật, ngành chuyên môn sẽ tập trung hỗ trợ nông dân xây dựng và cấp mã số vùng trồng để phục vụ mục tiêu xuất khẩu. Việc kiểm soát tốt dư lượng thuốc BVTV được xem là yếu tố quan trọng để nâng cao giá trị và khẳng định thương hiệu trái xoài Khánh Hòa trên thị trường.
Những thay đổi tại các nhà vườn ở xã Suối Dầu cho thấy một hướng đi đáng khích lệ cho sản xuất xoài ở Khánh Hòa. Khi nông dân biết chăm cây từ gốc rễ, tôn trọng cân bằng tự nhiên và quản lý vật tư đầu vào chặt chẽ, mô hình canh tác xanh không chỉ mang lại những mùa quả ngọt mà còn góp phần bảo vệ sinh kế, sức khỏe cộng đồng và nền nông nghiệp bền vững.
