Nhiều năm qua, đa dạng sinh học tại Việt Nam suy giảm ở mức đáng lo ngại. Những cánh đồng, khu rừng, vùng ngập nước từng là nơi cư trú của hàng nghìn loài chim quý hiếm, trong đó có nhiều loài nằm trong Sách đỏ thế giới, liên tục bị thu hẹp hoặc biến mất khỏi môi trường tự nhiên. Sự suy giảm này không chỉ là mất mát về sinh cảnh, mà còn tác động trực tiếp đến cân bằng hệ sinh thái, nguồn lợi tự nhiên và sinh kế lâu dài của cộng đồng.
Trong bối cảnh đó, Kế hoạch số 628/KH-BCA-BNN&MT, gọi tắt là Kế hoạch 628, do Bộ Công an, Bộ Nông nghiệp và Môi trường ký kết ngày 17/10/2025, đã tạo ra một đợt phối hợp quy mô rộng nhằm tuyên truyền, đấu tranh, xử lý các hành vi vi phạm pháp luật liên quan đến bảo vệ động vật hoang dã và bảo vệ nguồn lợi thủy sản Việt Nam. Sau thời gian triển khai, chiến dịch cho thấy những tín hiệu tích cực, nhất là ở khâu phát hiện, xử lý và răn đe các hành vi săn bắt, buôn bán, tiêu thụ trái phép.
Sức ép lên đa dạng sinh học và những mắt xích vi phạm
Nguyên nhân của tình trạng suy giảm đa dạng sinh học đến từ nhiều phía, trong đó nổi bật là biến đổi môi trường sống và nạn săn bắt, buôn bán, tiêu thụ chim hoang dã diễn ra tràn lan, có tổ chức. Khi sinh cảnh bị thu hẹp, các loài chim di cư, chim bản địa và nhiều loài động vật hoang dã mất nơi cư trú, nơi sinh sản, từ đó số lượng cá thể ngoài tự nhiên giảm nhanh.
Tại một số địa phương, việc săn bắt chim từng được xem là một sinh kế. Trong khi đó, thị trường tiêu thụ vẫn tồn tại dưới nhiều hình thức, từ nhà hàng đặc sản đến thú chơi chim cảnh. Chính nhu cầu này tạo ra “đầu ra” cho các hành vi vi phạm, khiến chuỗi săn bắt, vận chuyển, buôn bán và tiêu thụ khó bị triệt tiêu nếu chỉ xử lý ở một khâu đơn lẻ.
Thực tế này đặt công tác bảo tồn vào thế bị động trong thời gian dài. Lực lượng chức năng gặp khó khi các hành vi vi phạm ngày càng tinh vi, có sự liên kết giữa nhiều địa bàn, đồng thời tận dụng mạng xã hội, diễn đàn và sàn thương mại điện tử để giao dịch. Vì vậy, yêu cầu đặt ra không chỉ là tăng cường kiểm tra trực tiếp, mà còn phải giám sát cả không gian mạng, nơi các giao dịch bất hợp pháp có thể được che giấu dưới nhiều hình thức.
Kế hoạch 628: phối hợp liên ngành trên phạm vi toàn quốc
Kế hoạch 628 được triển khai ở tất cả các cấp chính quyền và công an cấp xã tại 34/34 tỉnh, thành phố, kéo dài trong 3 tháng. Trọng tâm của kế hoạch là xử lý nghiêm các đối tượng vi phạm, đồng thời phối hợp phát hiện các giao dịch bất hợp pháp trên mạng xã hội, diễn đàn, sàn thương mại điện tử. Cách làm này cho thấy sự thay đổi từ xử lý rời rạc sang phối hợp đồng bộ, từ tuyên truyền đến đấu tranh, từ kiểm tra tại địa bàn đến theo dõi trên môi trường số.
Trên cơ sở thông tin thu thập được về các “điểm nóng”, lực lượng công an, kiểm lâm, kiểm ngư và các cơ quan chức năng địa phương đã tổ chức nhiều đợt tuần tra, kiểm tra tại chợ, nhà hàng, cơ sở kinh doanh và các tuyến vận chuyển. Đây là những điểm có nguy cơ cao trong chuỗi vi phạm, bởi chúng có thể vừa là nơi trung chuyển, vừa là nơi tiêu thụ cuối cùng đối với động vật hoang dã, chim di cư hoặc thủy sản bị khai thác trái phép.
Cùng với kiểm tra, chiến dịch truyền thông mang thông điệp “Không săn bắt - Không tiêu thụ - Bảo vệ động vật hoang dã, chim di cư, bảo vệ nguồn lợi thủy sản” được triển khai từ cơ sở như tổ dân phố đến mạng xã hội. Việc truyền thông tới cộng đồng có ý nghĩa quan trọng, bởi nếu không giảm được nhu cầu tiêu thụ, việc ngăn chặn săn bắt và buôn bán sẽ khó đạt hiệu quả bền vững. Mục tiêu của chiến dịch là cắt đứt “mắt xích cầu” trong chuỗi săn bắt, buôn bán, đồng thời nâng cao ý thức pháp luật của người dân.
Nhiều vụ việc điển hình được phát hiện, xử lý
Một chiến công điển hình trong quá trình triển khai Kế hoạch 628 là việc triệt phá đường dây mua bán, vận chuyển động vật nguy cấp, quý hiếm liên tỉnh. Vụ việc do Công an xã Diễn Châu, tỉnh Nghệ An phối hợp với Phòng Cảnh sát kinh tế Công an tỉnh Nghệ An và Đội Cảnh sát giao thông đường bộ số 4, Cục Cảnh sát giao thông, Bộ Công an thực hiện.
Qua nắm tình hình địa bàn và không gian mạng, lực lượng chức năng phát hiện nhóm đối tượng sử dụng Facebook, Zalo, Telegram để rao bán động vật nguy cấp, quý hiếm. Các giao dịch được thực hiện bằng thủ đoạn tinh vi, khép kín. Đối tượng cầm đầu là Nguyễn Văn Chương, ở Ninh Bình, đã thu gom số lượng lớn động vật nguy cấp, quý hiếm từ phía nam, sau đó vận chuyển ra bắc để tiêu thụ.
Ngày 22/3, tổ công tác bắt giữ Nguyễn Văn Chương cùng lái xe Bùi Khắc Thơ, thu giữ 40 lồng nhựa chứa 14 cá thể chim hồng hoàng, 16 cá thể rái cá thuộc nhóm IB và 181 cá thể khỉ thuộc nhóm IIB. Công an tỉnh Nghệ An đã khởi tố vụ án, khởi tố bị can Nguyễn Văn Chương về hành vi Vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý hiếm. Vụ việc cho thấy tính chất nghiêm trọng của các đường dây liên tỉnh, khi số lượng cá thể bị vận chuyển lớn và đều là những loài cần được bảo vệ nghiêm ngặt.
Một vụ việc khác được phát hiện tại Hưng Yên. Ngày 8/4, Phòng Cảnh sát kinh tế, Công an tỉnh Hưng Yên phối hợp với Chi cục Kiểm lâm và Công an xã Xuân Trúc kiểm tra cơ sở kinh doanh chim cảnh của Đồng Huy Oánh, trú tại xã Xuân Trúc. Lực lượng chức năng phát hiện đối tượng này nuôi nhốt 20 cá thể chim hoang dã thuộc danh mục nguy cấp, quý hiếm nhóm IIB để kinh doanh.
Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Hưng Yên đã khởi tố vụ án, khởi tố bị can đối với Đồng Huy Oánh về tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật hoang dã theo khoản 1, Điều 234 Bộ luật Hình sự. Việc xử lý hình sự các hành vi nuôi nhốt, kinh doanh trái phép cho thấy sự chuyển biến trong nhận thức và thực thi pháp luật, nhất là đối với những trường hợp trước đây có thể bị nhìn nhận như hoạt động kinh doanh chim cảnh thông thường.
Hiệu quả răn đe và tín hiệu phục hồi sinh thái
Theo báo cáo, trong 3 tháng thực hiện Kế hoạch 628, lực lượng chức năng đã phát hiện, xử lý gần 1.800 vụ vi phạm. Tính riêng từ 1/4 đến nay, lực lượng công an toàn quốc xử lý 444 vụ, khởi tố 31 vụ với 47 bị can; xử phạt hành chính 327 vụ, tổng tiền phạt hơn 1,6 tỷ đồng. Những con số này phản ánh quy mô của tình trạng vi phạm, đồng thời cho thấy nỗ lực kiểm tra, xử lý được đẩy mạnh trên phạm vi rộng.
Một điểm đáng chú ý là cơ chế phối hợp liên ngành đã vận hành chặt chẽ, thống nhất và hiệu quả hơn. Khi công an, kiểm lâm, kiểm ngư cùng các cơ quan chức năng địa phương phối hợp theo một kế hoạch chung, thời gian xử lý được rút ngắn, tình trạng chồng chéo trách nhiệm từng bước được khắc phục. Đây là yếu tố quan trọng đối với các vụ việc liên quan động vật hoang dã và nguồn lợi thủy sản, bởi hành vi vi phạm thường diễn ra nhanh, di chuyển qua nhiều địa bàn và có thể thay đổi phương thức giao dịch liên tục.
Bên cạnh đó, việc áp dụng các quy định của Bộ luật Hình sự, với mức phạt lên tới 1 tỷ đồng hoặc 7 năm tù, thay vì chỉ xử phạt hành chính như trước đây, đã tạo sức răn đe thực chất hơn. Khi nguy cơ bị khởi tố, bị phạt tù hoặc chịu mức phạt tiền lớn hiện hữu, các đối tượng vi phạm sẽ khó coi hành vi buôn bán, vận chuyển, nuôi nhốt động vật hoang dã là hoạt động có thể đánh đổi bằng một khoản phạt hành chính.
Những kết quả trong thực hiện Kế hoạch 628 cũng góp phần định hình cách tiếp cận mới và dài hạn trong bảo vệ đa dạng sinh học tại Việt Nam. Ở một số địa phương, hệ sinh thái và đa dạng sinh học bước đầu có dấu hiệu phục hồi. Nhiều khu vực từng suy giảm mạnh về sinh cảnh tự nhiên đã ghi nhận các loài sinh vật bắt đầu xuất hiện trở lại, cho thấy nếu áp lực săn bắt và tiêu thụ được kiểm soát, tự nhiên vẫn có khả năng tái tạo.
Tại Vườn Quốc gia Tràm Chim, tỉnh Đồng Tháp, sau 6 năm vắng bóng, đàn bồ nông chân xám, loài chim nằm trong Sách đỏ, đã xuất hiện trở lại với 6 cá thể. Nhiều loài chim quý như giang sen, vịt mồng, choắt mỏ thẳng đuôi đen cũng bay trở về. Tại Vườn Quốc gia Phong Nha-Kẻ Bàng, đàn cò nhạn khoảng 300-400 cá thể đã quay trở lại, một hiện tượng hiếm thấy trong nhiều năm qua.
Ở miền bắc, 74 cá thể chim thuộc 12 loài, trong đó có 7 loài thuộc nhóm IIB theo danh mục thực vật, động vật rừng nguy cấp, quý hiếm của Chính phủ, đã được tái thả thành công về môi trường tự nhiên tại Vườn Quốc gia Tam Đảo. Hoạt động tái thả này không chỉ trả lại sự sống cho các cá thể bị nuôi nhốt, mà còn góp phần bổ sung quần thể ngoài tự nhiên, nếu được theo dõi và bảo vệ đúng cách.
Siết kỷ cương để bảo vệ lâu dài
Tại hội nghị tổng kết Kế hoạch 628, Thượng tướng Nguyễn Văn Long, Thứ trưởng Công an, nhấn mạnh quan điểm nhất quán của Đảng và Nhà nước là phát triển kinh tế phải hài hòa với thiên nhiên, không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng kinh tế đơn thuần. Đây là thông điệp có ý nghĩa nền tảng, bởi bảo vệ đa dạng sinh học không thể tách rời mục tiêu phát triển bền vững của đất nước.
Để công tác bảo vệ đa dạng sinh học và nguồn lợi thủy sản đi vào thực chất, Thứ trưởng Bộ Công an yêu cầu công an các địa phương siết chặt kỷ cương, kiên quyết khắc phục tình trạng phát hiện, xử lý qua loa, nể nang, không đúng tính chất, mức độ và hành vi vi phạm. Yêu cầu này cho thấy trọng tâm thời gian tới không chỉ là phát hiện nhiều vụ việc hơn, mà còn phải xử lý đúng, xử lý nghiêm, bảo đảm tính công bằng và hiệu lực của pháp luật.
Trong năm 2026, Thứ trưởng Nguyễn Văn Long yêu cầu công an địa phương tập trung phát hiện, khởi tố các vụ án liên quan đến tàng trữ, sử dụng chất nổ, xung điện, ngư cụ cấm khai thác thủy sản hoặc sử dụng súng tự chế, thiết bị săn bắt động vật hoang dã. Đây là những hành vi gây tác động trực tiếp đến quần thể sinh vật ngoài tự nhiên, làm cạn kiệt nguồn lợi thủy sản, đe dọa các loài hoang dã và tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn xã hội.
Từ những vụ án cụ thể đến các dấu hiệu phục hồi ở Tràm Chim, Phong Nha-Kẻ Bàng và Tam Đảo, Kế hoạch 628 cho thấy khi lực lượng chức năng phối hợp chặt chẽ, pháp luật được áp dụng nghiêm minh và cộng đồng cùng thay đổi nhận thức, công tác bảo vệ động vật hoang dã có thể tạo chuyển biến rõ rệt. Đây là nền tảng quan trọng để Việt Nam tiếp tục bảo vệ đa dạng sinh học, gìn giữ nguồn lợi tự nhiên cho hiện tại và tương lai.
