Ngành sầu riêng Việt Nam đang tăng trưởng nhanh, mở ra cơ hội lớn cho nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp xuất khẩu. Tuy nhiên, cùng với quá trình mở rộng diện tích và thâm canh, yêu cầu kiểm soát chất lượng ngày càng chặt chẽ hơn, đặc biệt là vấn đề dư lượng kim loại nặng như Cadimi (Cd) trong đất và trong cơm trái.
Từ các kết quả nghiên cứu bước đầu, các chuyên gia cho rằng cần nhìn nhận nguy cơ Cadimi theo hướng phòng ngừa sớm, xử lý từ nền đất và quy trình canh tác, thay vì chỉ kiểm tra sản phẩm ở khâu cuối. Bên cạnh các biện pháp kỹ thuật, việc xây dựng bản đồ nguy cơ Cadimi tại các vùng sản xuất sầu riêng trọng điểm được xem là yêu cầu cấp thiết.
Nguy cơ đã xuất hiện nhưng chưa phổ biến trên diện rộng
Theo số liệu được nêu, ngành sầu riêng Việt Nam hiện có diện tích khoảng 195.000ha, sản lượng gần 1,8 triệu tấn và kim ngạch xuất khẩu năm 2025 đạt khoảng 3,86 tỷ USD. Quy mô này cho thấy sầu riêng đã trở thành một trong những ngành hàng cây ăn trái có giá trị cao, nhưng cũng đồng thời đặt ra áp lực lớn về tiêu chuẩn an toàn, truy xuất và ổn định chất lượng.
Kết quả nghiên cứu bước đầu của Viện Cây ăn quả miền Nam cho thấy Cadimi đã xuất hiện tại một số vùng trồng sầu riêng. Đa số mẫu đất và mẫu cơm trái vẫn nằm trong giới hạn an toàn theo quy chuẩn Việt Nam, song nguy cơ vượt ngưỡng kiểm soát của thị trường nhập khẩu đã được ghi nhận. Điều này đặt ra yêu cầu phải giám sát thường xuyên và có giải pháp can thiệp sớm, nhất là tại các vùng trồng đã được cấp mã số và tham gia chuỗi xuất khẩu.
Đối với thị trường Trung Quốc, hàm lượng Cadimi trong cơm sầu riêng đang được kiểm soát ở mức không vượt quá 0,05mg/kg. Đây được xem là một trong những rào cản kỹ thuật lớn đối với sầu riêng xuất khẩu, bởi chỉ cần một tỷ lệ mẫu vượt ngưỡng cũng có thể ảnh hưởng đến uy tín vùng trồng, doanh nghiệp đóng gói và cả ngành hàng.
Nguồn phát sinh Cadimi và kết quả khảo sát ban đầu
Theo Viện Cây ăn quả miền Nam, Cadimi trong đất nông nghiệp có thể đến từ nhiều nguồn khác nhau. Các nguồn được đề cập gồm phân bón vô cơ, nhất là phân lân phosphate, vật tư nông nghiệp, chất thải môi trường và quá trình canh tác kéo dài. Trong điều kiện sản xuất thâm canh, việc sử dụng đầu vào không được kiểm soát tốt có thể làm gia tăng áp lực tích lũy kim loại nặng trong đất.
Kết quả khảo sát năm 2025 trên 63 mẫu đất vườn sầu riêng cho thấy khoảng 60% mẫu phát hiện Cadimi vượt mức 0,05mg/kg đất. Tuy nhiên, toàn bộ các mẫu này vẫn thấp hơn rất nhiều so với quy chuẩn đất nông nghiệp của Việt Nam theo QCVN 03:2023/BNNMT là 4mg/kg đất. Kết quả này cho thấy, xét theo quy chuẩn đất hiện hành, mức tồn lưu chưa vượt ngưỡng cho phép, nhưng nếu đối chiếu với yêu cầu kiểm soát khắt khe ở sản phẩm xuất khẩu, nguy cơ vẫn cần được theo dõi sát.
Trong hơn 300 mẫu cơm sầu riêng được phân tích, chỉ khoảng 5% mẫu vượt ngưỡng 0,05mg/kg theo yêu cầu kiểm soát của thị trường Trung Quốc. Tỷ lệ này cho thấy vấn đề chưa lan rộng trên diện rộng, song cũng là tín hiệu cảnh báo để các địa phương, vùng trồng và nhà vườn chủ động đánh giá nền đất, nguồn nước, phân bón và quy trình canh tác.
Đồng Tháp khảo sát 115 vùng trồng được cấp mã số
Tại Đồng Tháp, cơ quan chuyên môn đã khảo sát 115 vùng trồng sầu riêng được cấp mã số nhằm đánh giá nguy cơ tồn lưu Cadimi trong đất. Kết quả cho thấy 17 vùng chưa phát hiện Cadimi, 53 vùng có hàm lượng dưới 0,1mg/kg, 31 vùng từ 0,1 - 0,2mg/kg, 10 vùng từ 0,2 - 0,3mg/kg và 4 vùng trên 0,3mg/kg.
Dù có sự khác nhau giữa các nhóm vùng trồng, toàn bộ các mẫu được khảo sát vẫn thấp hơn nhiều so với ngưỡng quy chuẩn đất nông nghiệp hiện hành. Tuy nhiên, phân nhóm theo mức hàm lượng như trên có ý nghĩa quan trọng đối với quản lý sản xuất. Những vùng có hàm lượng cao hơn cần được ưu tiên theo dõi, kiểm tra định kỳ và áp dụng sớm các biện pháp cải tạo đất, tránh để nguy cơ tích lũy gia tăng qua nhiều vụ canh tác.
Nhóm nghiên cứu cũng ghi nhận pH đất có ảnh hưởng lớn đến khả năng hấp thu Cadimi của cây trồng. Kết quả khảo sát cho thấy đất càng tiệm cận trung tính thì nguy cơ cây hấp thu Cadimi càng giảm. Đây là cơ sở quan trọng để xây dựng giải pháp quản lý đất và dinh dưỡng phù hợp cho vùng trồng sầu riêng, nhất là ở những khu vực có xu hướng canh tác thâm canh, bón phân nhiều và khai thác năng suất cao.
Ưu tiên giải pháp sinh học, thuận thiên và quản lý đầu vào
TS Võ Hữu Thoại, Viện trưởng Viện Cây ăn quả miền Nam, cho rằng đối với những vùng đất mới phát triển sầu riêng, người dân cần liên kết sản xuất theo quy trình canh tác thống nhất, đã được kiểm chứng, công nhận an toàn và hiệu quả. Ông cũng khuyến nghị nông dân nên chủ động kiểm tra chỉ tiêu Cadimi trong đất để có giải pháp xử lý sớm nếu phát hiện nguy cơ tồn lưu.
Từ các kết quả nghiên cứu, Viện Cây ăn quả miền Nam đề xuất nhiều giải pháp theo hướng sinh học và thuận thiên nhằm giảm hấp thu Cadimi trong đất và quả sầu riêng. Các giải pháp gồm nâng pH đất bằng vôi, tăng sử dụng phân hữu cơ, hạn chế lạm dụng phân bón hóa học, nhất là phân lân, kiểm soát chất lượng vật tư nông nghiệp đầu vào, đồng thời sử dụng than sinh học, hay biochar, để hấp phụ Cadimi trong đất.
Bên cạnh đó, việc ứng dụng các chế phẩm vi sinh có khả năng cố định Cadimi, cải thiện hệ vi sinh vật đất cũng được xem là hướng đi phù hợp với định hướng phát triển nông nghiệp sinh thái, phát thải thấp. Cách tiếp cận này không chỉ hướng đến mục tiêu giảm nguy cơ kim loại nặng trong sản phẩm, mà còn góp phần phục hồi sức khỏe đất, giảm phụ thuộc vào vật tư hóa học và tăng tính bền vững cho vườn cây lâu năm.
Cần bản đồ nguy cơ để quản lý vùng trồng trọng điểm
Ngoài giải pháp kỹ thuật tại từng vườn, các chuyên gia kiến nghị cần sớm xây dựng bản đồ nguy cơ Cadimi tại các vùng sản xuất sầu riêng trọng điểm. Bản đồ này sẽ giúp nhận diện khu vực có mức tồn lưu khác nhau, từ đó có phương án giám sát, cảnh báo và hướng dẫn canh tác phù hợp với từng nhóm vùng trồng.
Cùng với đó, cần tăng cường giám sát hàm lượng kim loại nặng trong đất, nước tưới, phân bón và sản phẩm. Việc hoàn thiện quy trình canh tác giảm hấp thu Cadimi theo hướng sinh học và phát thải thấp là cần thiết để ngành sầu riêng duy trì khả năng đáp ứng yêu cầu của thị trường nhập khẩu, đặc biệt trong bối cảnh tiêu chuẩn kỹ thuật ngày càng được kiểm soát chặt.
Nhóm nghiên cứu cũng đề xuất trồng xen các loài cây có khả năng hấp thu Cadimi như rau muống, rau dền, cải xanh, lục bình hoặc dương xỉ nước để hỗ trợ cải tạo đất. Sau mỗi chu kỳ canh tác, sinh khối thực vật cần được thu gom và xử lý phù hợp nhằm hạn chế phát tán Cadimi trở lại môi trường. Đây là điểm quan trọng, bởi nếu sinh khối đã hấp thu kim loại nặng không được quản lý đúng cách, hiệu quả cải tạo đất có thể bị giảm.
Việc kiểm soát Cadimi trong sầu riêng vì vậy không chỉ là câu chuyện đáp ứng một tiêu chuẩn xuất khẩu, mà còn là yêu cầu quản trị rủi ro cho toàn bộ vùng trồng. Chủ động kiểm tra đất, quản lý phân bón, điều chỉnh pH, tăng vật liệu hữu cơ và xây dựng bản đồ nguy cơ sẽ giúp ngành sầu riêng phát triển bền vững hơn, giữ vững chất lượng sản phẩm và niềm tin của thị trường.
