Vụ hè thu 2026, tỉnh Đồng Tháp tiếp tục lan tỏa mô hình canh tác lúa sinh thái Tràm Chim theo hướng thân thiện môi trường. Đây không chỉ là một giải pháp sản xuất mới cho nông dân vùng đệm Vườn quốc gia Tràm Chim, mà còn gắn trực tiếp với mục tiêu bảo tồn đa dạng sinh học của vùng đất ngập nước đặc thù Đồng Tháp Mười.
Từ những ruộng trình diễn ban đầu, mô hình đang cho thấy lợi ích kép: giảm chi phí đầu vào, cải thiện chất lượng đất và nước, đồng thời tạo điều kiện phục hồi sinh cảnh đồng ruộng. Trong bối cảnh sản xuất lúa ở ĐBSCL chịu nhiều áp lực về chi phí, môi trường và yêu cầu giảm phát thải, cách làm này được xem là hướng đi có ý nghĩa lâu dài.
Từ ruộng trình diễn đến thay đổi tập quán canh tác
Giữa những cánh đồng vùng đệm Vườn quốc gia Tràm Chim, xã Tràm Chim, tỉnh Đồng Tháp, mô hình sản xuất lúa sinh thái qua nhiều vụ đang từng bước khẳng định hiệu quả trên cả phương diện kinh tế lẫn môi trường. Ngành Nông nghiệp và Môi trường Đồng Tháp phối hợp UBND xã Tràm Chim tổ chức Tọa đàm “Sản xuất lúa sinh thái Tràm Chim vụ hè thu năm 2026” ngay tại ruộng của nông dân, tạo không gian trao đổi thực tế giữa nhà khoa học, chính quyền và người sản xuất.
Tại buổi tọa đàm, gần 30 hộ nông dân tham gia đã chia sẻ kinh nghiệm, những khó khăn khi thay đổi tập quán canh tác, cũng như kỳ vọng đối với mô hình sản xuất mới. Việc tổ chức đối thoại tại đồng ruộng giúp các khuyến cáo kỹ thuật không dừng lại ở lý thuyết, mà được kiểm chứng ngay trên điều kiện sản xuất cụ thể của từng nông hộ.
Hoạt động này do chính quyền địa phương phối hợp với các nhà khoa học triển khai, nhằm từng bước nhân rộng cách làm nông nghiệp thân thiện với hệ sinh thái vùng đất ngập nước. Với một khu vực có giá trị bảo tồn cao như Tràm Chim, việc sản xuất lúa không chỉ đặt mục tiêu năng suất, mà còn phải tính đến khả năng duy trì môi trường sống cho các loài sinh vật bản địa.
Giảm đốt rơm rạ, giảm giống, giảm phụ thuộc hóa chất
Điểm nhấn của chương trình là mô hình trình diễn trên diện tích 4,5 ha của nông dân Bùi Quang Sang. Sau hai vụ áp dụng, mô hình ghi nhận nhiều tín hiệu tích cực. Thay vì đốt rơm rạ sau thu hoạch như tập quán phổ biến trước đây, toàn bộ lượng phụ phẩm được xử lý bằng vi sinh và vùi trở lại đất.
Cách xử lý này giúp rơm phân hủy nhanh hơn, bổ sung hữu cơ cho đất, cải tạo độ phì nhiêu và giảm đáng kể chi phí đầu vào. Khi rơm rạ được giữ lại trong vòng tuần hoàn sản xuất, đồng ruộng có thêm nguồn vật chất hữu cơ, đồng thời hạn chế khói bụi và tác động tiêu cực đến môi trường không khí sau mỗi vụ thu hoạch.
Song song đó, lượng giống gieo sạ được giảm xuống chỉ còn khoảng 8 kg/1.000 m2, thấp hơn nhiều so với tập quán trước đây. Việc giảm lượng giống giúp ruộng thông thoáng hơn, cây lúa có điều kiện sinh trưởng tốt, đồng thời góp phần hạn chế sâu bệnh trong điều kiện canh tác phù hợp. Nông dân cũng hạn chế tối đa việc sử dụng phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật độc hại.
Nhờ các thay đổi này, chi phí sản xuất giảm, trong khi môi trường đồng ruộng được cải thiện rõ rệt. Khi áp lực hóa chất giảm xuống, nhiều loài sinh vật có điều kiện phát triển trở lại, tạo nên hệ sinh thái ruộng lúa cân bằng hơn. Đây là nền tảng quan trọng để mô hình lúa sinh thái có thể duy trì ổn định qua nhiều vụ, thay vì chỉ đạt hiệu quả trong một giai đoạn ngắn.
Nông nghiệp tái sinh và mục tiêu phát thải thấp
Theo các nhà khoa học, mô hình lúa sinh thái Tràm Chim đang được triển khai theo định hướng nông nghiệp tái sinh, một bước tiến cao hơn so với sản xuất hữu cơ truyền thống. Nếu sản xuất hữu cơ chú trọng giảm hoặc loại bỏ hóa chất tổng hợp, thì nông nghiệp tái sinh nhấn mạnh thêm mục tiêu phục hồi hệ sinh thái, cải thiện chất lượng đất, nguồn nước và duy trì năng suất ổn định.
TS Trần Triết, Trường đại học Khoa học tự nhiên, Đại học Quốc gia TP.HCM, cho biết việc sử dụng vi sinh để xử lý rơm rạ là giải pháp quan trọng. Phương pháp này góp phần giảm phát thải khí nhà kính và phù hợp với định hướng xây dựng vùng chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại ĐBSCL.
Trong sản xuất lúa, rơm rạ là nguồn phụ phẩm lớn sau thu hoạch. Nếu bị đốt bỏ, nguồn tài nguyên này vừa gây ô nhiễm không khí, vừa làm mất đi một phần vật chất hữu cơ đáng lẽ có thể trả lại cho đất. Vì vậy, chuyển từ đốt rơm rạ sang xử lý bằng vi sinh và vùi vào ruộng là thay đổi quan trọng trong tư duy canh tác tuần hoàn.
Không chỉ mang lại lợi ích kinh tế trực tiếp cho nông dân, mô hình còn góp phần cải thiện sinh cảnh đồng ruộng. Việc phục hồi môi trường sống cho các loài động thực vật gắn với mục tiêu bảo tồn các loài quý hiếm như sếu đầu đỏ, biểu tượng của Tràm Chim, đang nhận được sự quan tâm lớn từ các bên liên quan.
Nhân rộng vùng lúa sinh thái gắn với bảo tồn Tràm Chim
Ông Lê Hà Luân, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Đồng Tháp, cho biết trong bối cảnh và xu thế hiện nay, việc sắp xếp tổ chức sản xuất, phát triển sản xuất tuần hoàn, trả lại môi trường sinh thái trong lành là rất cần thiết. Trong đó, mô hình canh tác lúa sinh thái Tràm Chim là một hướng đi phù hợp với yêu cầu thực tiễn.
Khi Đồng Tháp tham gia Đề án 1 triệu hecta lúa chất lượng cao giảm phát, việc xử lý rơm rạ theo hướng không đốt không chỉ giúp giảm ô nhiễm không khí, mà còn mở ra khả năng tận dụng nguồn phụ phẩm này trong sản xuất năng lượng sinh khối. Đây là bước đi phù hợp trong bối cảnh ngành nông nghiệp đang chuyển sang hướng tuần hoàn và phát thải thấp.
Hiện toàn khu vực Đồng Tháp Mười đã có khoảng 400 ha lúa được canh tác theo hướng sinh thái. Bên cạnh đó, nông dân đã đăng ký mở rộng thêm khoảng 150 ha trong thời gian tới. Chính quyền địa phương đang tiếp tục vận động, hỗ trợ kỹ thuật, máy móc và nguồn vi sinh để nhân rộng mô hình ra toàn bộ vùng đệm.
Tuy vậy, để mô hình phát huy hiệu quả bền vững, nhiều nông dân cho rằng cần có sự đồng hành chặt chẽ hơn từ cơ quan chức năng và doanh nghiệp. Bao tiêu sản phẩm, xây dựng thương hiệu lúa sinh thái và hỗ trợ chi phí ban đầu là những yếu tố quan trọng giúp người dân yên tâm chuyển đổi, nhất là trong giai đoạn thay đổi tập quán sản xuất.
Theo ông Trần Thanh Nam, Bí thư Đảng ủy xã Tràm Chim, thực tế cho thấy khi nông dân giảm phụ thuộc vào vật tư nông nghiệp và chuyển sang hướng canh tác thân thiện môi trường, người sản xuất không chỉ tiết kiệm chi phí mà còn nâng cao giá trị sản phẩm. Đây là nền tảng để xây dựng chuỗi giá trị lúa gạo bền vững, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường trong và ngoài nước.
Từ một mô hình thử nghiệm quy mô nhỏ, lúa sinh thái Tràm Chim đang dần chứng minh tính khả thi và tiềm năng nhân rộng. Câu chuyện ở Đồng Tháp không chỉ là thay đổi kỹ thuật sản xuất lúa, mà còn là bước chuyển trong tư duy làm nông: từ khai thác sang gìn giữ, từ tăng trưởng đơn thuần sang phát triển hài hòa với thiên nhiên.
