Hà Nội đang thúc đẩy tái cơ cấu kinh tế nông thôn theo hướng hiện đại, trong đó phát triển sản phẩm OCOP gắn với làng nghề và du lịch được xác định là một trụ cột quan trọng. Đây không chỉ là câu chuyện nâng cấp sản phẩm, mở rộng thị trường, mà còn là hướng đi nhằm tạo sinh kế bền vững cho người dân ở khu vực nông thôn.
Trao đổi với Báo Nông nghiệp và Môi trường, ông Nguyễn Đình Hoa, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, cho biết định hướng này được thành phố triển khai trên cơ sở khai thác lợi thế của hệ thống làng nghề truyền thống phong phú, đồng thời đáp ứng yêu cầu mới của thị trường và nhu cầu trải nghiệm văn hóa của du khách.
Chuyển từ sản xuất đơn thuần sang kinh tế đa giá trị
Theo ông Nguyễn Đình Hoa, phát triển sản phẩm OCOP gắn với làng nghề và du lịch không phải là hướng đi hoàn toàn mới. Tuy nhiên, trong giai đoạn hiện nay, TP Hà Nội xác định đây là giải pháp mang tính chiến lược. Mục tiêu lớn nhất là nâng cao giá trị gia tăng cho sản phẩm nông thôn, đồng thời tạo nền tảng sinh kế ổn định hơn cho người dân.
Hà Nội có hệ thống làng nghề truyền thống phong phú, với hàng nghìn làng nghề mang dấu ấn văn hóa riêng. Mỗi làng nghề không chỉ tạo ra sản phẩm hàng hóa, mà còn chứa đựng câu chuyện lịch sử, kỹ năng thủ công, tập quán cộng đồng và bản sắc địa phương. Dù vậy, trong thời gian dài, nhiều làng nghề vẫn phát triển theo quy mô nhỏ lẻ, thiếu liên kết thị trường và chưa khai thác hiệu quả tiềm năng du lịch.
Việc kết hợp chương trình OCOP với du lịch trải nghiệm vì thế được nhìn nhận như một cách mở rộng không gian phát triển cho nông thôn. Sản phẩm làng nghề không còn chỉ được bán như một món hàng riêng lẻ, mà trở thành một phần của hành trình tham quan, trải nghiệm, tìm hiểu văn hóa. Người dân cũng không chỉ là chủ thể sản xuất, mà còn có thể tham gia cung cấp dịch vụ du lịch, giới thiệu nghề truyền thống và trực tiếp hưởng lợi từ giá trị gia tăng được tạo ra.
Điểm khác biệt nằm ở chuỗi giá trị
Ông Nguyễn Đình Hoa cho rằng điểm khác biệt cốt lõi của mô hình OCOP gắn với làng nghề và du lịch so với cách làm truyền thống nằm ở chuỗi giá trị. Trước đây, sản phẩm làng nghề chủ yếu tiêu thụ qua thương lái hoặc qua các thị trường truyền thống. Cách tiêu thụ này giúp duy trì sản xuất, nhưng giá trị gia tăng chưa cao và khả năng xây dựng thương hiệu còn hạn chế.
Khi tham gia chương trình OCOP, sản phẩm được chuẩn hóa hơn về chất lượng, bao bì, truy xuất nguồn gốc và nhận diện thương hiệu. Đây là những yêu cầu quan trọng để sản phẩm có thể cạnh tranh tốt hơn, nhất là trong bối cảnh người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến nguồn gốc, câu chuyện sản phẩm và sự ổn định về chất lượng.
Khi gắn với du lịch, chuỗi giá trị được mở rộng thêm một bước. Du khách đến làng nghề không chỉ mua sản phẩm, mà còn có thể tham quan quy trình sản xuất, trực tiếp trải nghiệm làm nghề, thưởng thức văn hóa địa phương và tìm hiểu đời sống cộng đồng. Những hoạt động này giúp kéo dài thời gian lưu trú, tăng mức chi tiêu của du khách và tạo thêm nguồn thu cho địa phương.
Quan trọng hơn, mô hình này có khả năng tạo ra nhiều việc làm mới tại chỗ. Bên cạnh lao động sản xuất, người dân có thể tham gia làm hướng dẫn viên địa phương, cung cấp dịch vụ lưu trú, ẩm thực, vận chuyển hoặc các dịch vụ hỗ trợ khác. Nhờ đó, thu nhập của người dân không chỉ phụ thuộc vào sản xuất sản phẩm, mà còn đến từ các hoạt động dịch vụ gắn với làng nghề.
Hà Nội triển khai đồng bộ nhiều nhóm giải pháp
Để hiện thực hóa định hướng này, TP Hà Nội đang triển khai đồng bộ nhiều nhóm giải pháp. Trước hết là hoàn thiện cơ chế, chính sách hỗ trợ, trong đó có việc ban hành kế hoạch phát triển ngành nghề nông thôn, khuyến khích các địa phương xây dựng mô hình OCOP gắn với du lịch. Đây là cơ sở quan trọng để các làng nghề có định hướng rõ hơn trong tổ chức sản xuất, nâng cấp sản phẩm và xây dựng điểm đến.
Thành phố cũng từng bước cải thiện điều kiện hạ tầng phục vụ du lịch làng nghề. Nhiều làng nghề trước đây gặp hạn chế về giao thông, bãi đỗ xe, khu trưng bày sản phẩm nên khó thu hút du khách. Việc tháo gỡ các điểm nghẽn này giúp tăng khả năng tiếp cận của du khách, đồng thời tạo điều kiện cho sản phẩm được giới thiệu trực tiếp, bài bản hơn.
Một nhóm giải pháp khác là hỗ trợ nâng cao chất lượng sản phẩm. Hà Nội hướng dẫn các chủ thể OCOP áp dụng tiêu chuẩn sản xuất, cải tiến mẫu mã, đăng ký sở hữu trí tuệ và xây dựng thương hiệu. Theo ông Nguyễn Đình Hoa, đây là yếu tố then chốt để sản phẩm có thể cạnh tranh trên thị trường, bởi du lịch có thể đưa khách đến với làng nghề, nhưng chất lượng và uy tín sản phẩm mới quyết định khả năng mua lại, giới thiệu và phát triển lâu dài.
Bên cạnh sản phẩm, thành phố chú trọng đào tạo nguồn nhân lực tại chỗ. Người làm nghề không chỉ cần giỏi kỹ thuật sản xuất, mà còn cần kỹ năng giao tiếp, phục vụ khách du lịch và hiểu biết về thị trường. Ứng dụng công nghệ số cũng được đẩy mạnh, từ quảng bá sản phẩm đến bán hàng trực tuyến, qua đó mở rộng kênh tiêu thụ và tăng khả năng kết nối giữa làng nghề với người tiêu dùng.
Khó khăn lớn là thay đổi nhận thức và bảo vệ môi trường
Trong quá trình triển khai, khó khăn lớn nhất hiện nay là nhận thức và thói quen sản xuất của một bộ phận người dân. Không ít hộ vẫn quen với cách làm cũ, chưa sẵn sàng thay đổi để đáp ứng yêu cầu của thị trường hiện đại. Quy mô sản xuất còn nhỏ lẻ, thiếu liên kết, trong khi việc hình thành chuỗi giá trị từ sản xuất đến tiêu thụ vẫn chưa đồng bộ ở nhiều nơi.
Môi trường làng nghề cũng là vấn đề đáng chú ý. Một số địa phương còn tồn tại tình trạng ô nhiễm, ảnh hưởng đến hình ảnh du lịch. Nếu không xử lý tốt, các làng nghề sẽ khó thu hút du khách trong dài hạn, bởi trải nghiệm du lịch không chỉ phụ thuộc vào sản phẩm và văn hóa, mà còn gắn chặt với cảnh quan, không gian sống và chất lượng môi trường.
Ngoài ra, nguồn nhân lực phục vụ du lịch tại chỗ còn hạn chế. Không phải làng nghề nào cũng có đội ngũ đủ kỹ năng để phát triển dịch vụ chuyên nghiệp. Điều này đòi hỏi quá trình hỗ trợ phải kiên trì, từ tập huấn kỹ năng đón tiếp khách, quản lý dịch vụ đến tổ chức hoạt động trải nghiệm phù hợp với điều kiện từng địa phương.
Về giải pháp, Hà Nội xác định cần tăng cường tuyên truyền, tập huấn để người dân hiểu rõ lợi ích của việc tham gia chuỗi OCOP và du lịch. Thành phố khuyến khích hình thành các hợp tác xã, tổ hợp tác để liên kết các hộ sản xuất, tạo quy mô đủ lớn và nâng cao năng lực cạnh tranh. Cùng với đó, Hà Nội đang đầu tư các giải pháp xử lý nước thải, chất thải tại làng nghề, đồng thời yêu cầu các cơ sở sản xuất tuân thủ nghiêm quy định về bảo vệ môi trường.
Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội phối hợp với các đơn vị, địa phương tổ chức các khóa bồi dưỡng kỹ năng cho người dân, từ đón tiếp khách đến quản lý dịch vụ. Thành phố cũng tiếp tục hoàn thiện các trung tâm thiết kế sáng tạo, nơi hỗ trợ làng nghề trong quá trình đổi mới sản phẩm, cải thiện mẫu mã và nâng cao khả năng đáp ứng nhu cầu thị trường.
Kỳ vọng nâng thu nhập và giữ gìn bản sắc nông thôn
Theo ông Nguyễn Đình Hoa, chương trình phát triển sản phẩm OCOP gắn với làng nghề và du lịch được kỳ vọng sẽ tạo ra sự chuyển biến rõ nét trong kinh tế nông thôn Hà Nội. Trước hết là nâng cao thu nhập cho người dân, góp phần thu hẹp khoảng cách giữa khu vực nông thôn và đô thị.
Bên cạnh ý nghĩa kinh tế, mô hình này còn hỗ trợ bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống. Khi nghề truyền thống mang lại thu nhập ổn định hơn, người dân sẽ có thêm động lực gìn giữ, truyền nghề và phát triển các giá trị đặc trưng của địa phương. Đây cũng là cơ sở để các làng nghề không chỉ tồn tại như điểm sản xuất, mà trở thành không gian văn hóa sống động trong tiến trình xây dựng nông thôn mới.
Về lâu dài, phát triển OCOP gắn với làng nghề và du lịch được xem là nền tảng để Hà Nội xây dựng kinh tế nông thôn theo hướng bền vững, đa giá trị và hội nhập. Nếu được triển khai đồng bộ, mô hình này sẽ góp phần thúc đẩy nông thôn mới nâng cao, kiểu mẫu, đồng thời hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế, bảo vệ môi trường và giữ gìn bản sắc địa phương.
