Đối với đồng bào Cơ Tu ở xã Hùng Sơn, TP Đà Nẵng, thuộc địa phận huyện Tây Giang, tỉnh Quảng Nam cũ, cây pơ mu không đơn thuần là một loài cây gỗ quý. Trong tâm thức cộng đồng, pơ mu được tôn kính như loài “cây thần”, gắn với tín ngưỡng, nếp sống và những quy ước bền chặt về bảo vệ rừng.
Quần thể hơn 2.000 cây pơ mu cổ thụ tại Hùng Sơn, trong đó có 725 cây đã được công nhận là Cây Di sản Việt Nam từ năm 2015, đang trở thành một điểm nhấn đặc biệt trong không gian miền núi phía tây Đà Nẵng sau sáp nhập địa giới hành chính. Khu rừng quý hiếm này vừa mang giá trị thiên nhiên, vừa chứa đựng chiều sâu văn hóa của người Cơ Tu, đồng thời mở ra hướng phát triển bền vững dựa trên bảo tồn.
Quần thể pơ mu nguyên sinh hiếm hoi trên dãy Trường Sơn
Rừng pơ mu tại xã Hùng Sơn, huyện Tây Giang cũ, tỉnh Quảng Nam trước đây, nay thuộc thành phố Đà Nẵng, trải dài trên diện tích khoảng 450 ha. Khu rừng nằm ở độ cao từ 1.300-1.700m so với mực nước biển, là một trong những quần thể cây pơ mu nguyên sinh hiếm hoi còn lại trên dãy Trường Sơn.
Trong hơn 2.000 cây pơ mu cổ thụ ở Hùng Sơn, có 725 cây cổ thụ được Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam công nhận là Cây Di sản từ năm 2015. Danh hiệu này khẳng định giá trị nổi bật của khu rừng trong hệ thống tài nguyên thiên nhiên quốc gia, đồng thời đặt ra yêu cầu bảo vệ nghiêm ngặt hơn đối với một di sản sống có tuổi đời hàng thế kỷ.
Nhiều cây pơ mu trong rừng Hùng Sơn có tuổi thọ từ 800 năm tuổi đến hơn 1.000 năm tuổi. Có cây đường kính gốc hơn 2m, vươn cao giữa rừng già như những “cột trụ” xanh khổng lồ. Sự hiện diện của các cổ thụ này cho thấy tính liên tục của hệ sinh thái rừng, đồng thời phản ánh quá trình gìn giữ bền bỉ của cộng đồng bản địa qua nhiều thế hệ.
“Cây thần” trong đời sống tinh thần của đồng bào Cơ Tu
Với đồng bào Cơ Tu, pơ mu không chỉ là loài gỗ quý. Người dân quan niệm pơ mu là nơi trú ngụ của thần linh và linh hồn người đã khuất. Vì vậy, việc chặt phá, xâm hại cây pơ mu bị xem là điều cấm kỵ, không thể tự ý thực hiện nếu không có sự đồng thuận của cộng đồng.
Trong đời sống hằng ngày, gỗ pơ mu chỉ được sử dụng trong những việc linh thiêng như làm bàn thờ, cột Gươl - ngôi nhà cộng đồng, hoặc quan tài cho người đã mất. Chính cách ứng xử thận trọng, tôn kính ấy đã góp phần tạo nên một “luật rừng” dựa trên tín ngưỡng, giúp hạn chế khai thác bừa bãi và giữ cho quần thể pơ mu Hùng Sơn gần như nguyên vẹn.
Ông Zơrâm Buôn, Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Hùng Sơn, chia sẻ: “Người Cơ Tu luôn xem cây pơ mu là cây của thần linh. Đụng đến pơ mu mà không có sự đồng thuận của cộng đồng là điều cấm kỵ. Có lẽ nhờ vậy mà rừng pơ mu được gìn giữ gần như nguyên vẹn qua nhiều thế hệ”.
Nhờ sự bảo vệ mang tính thiêng liêng đó, rừng pơ mu Hùng Sơn không chỉ là một “bảo tàng sống” của thiên nhiên mà còn là biểu tượng gắn kết cộng đồng Cơ Tu với cội nguồn văn hóa bản địa. Ở đây, bảo vệ rừng không tách rời bảo vệ phong tục, ký ức và bản sắc của người dân miền núi.
Bảo tồn di sản gắn với trách nhiệm cộng đồng
Theo Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam, việc công nhận 725 cây pơ mu tại Hùng Sơn là Cây Di sản vào năm 2015 đã ghi nhận giá trị đặc biệt của khu rừng. Tuy nhiên, danh hiệu di sản không chỉ là niềm tự hào của địa phương mà còn là lời nhắc về trách nhiệm lâu dài trong quản lý, gìn giữ và truyền lại cho các thế hệ sau.
Ông Nguyễn An, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch Hội đồng nhân dân xã Hùng Sơn, nhấn mạnh: “Danh hiệu di sản là sự ghi nhận nhưng đồng thời cũng là lời nhắc nhở về trách nhiệm. Bảo vệ rừng pơ mu chính là bảo vệ văn hóa, bảo vệ nguồn sống và tương lai của người Cơ Tu nơi đây”.
Những năm qua, chính quyền địa phương đã thành lập các tổ tuần tra cộng đồng, phối hợp với lực lượng kiểm lâm và biên phòng để giám sát, ngăn ngừa tình trạng khai thác trái phép. Đây là cách làm phù hợp với đặc thù miền núi, nơi người dân bản địa hiểu rừng, sống gần rừng và có vai trò quan trọng trong phát hiện, ngăn chặn nguy cơ xâm hại tài nguyên.
Cùng với tuần tra, công tác tuyên truyền được lồng ghép trong sinh hoạt thôn, bản và trong trường học. Mục tiêu là giúp thế hệ trẻ hiểu rằng rừng không chỉ là “lá phổi xanh”, mà còn là nguồn sống, là nền tảng sinh kế và là phần không thể tách rời trong bản sắc Cơ Tu. Khi nhận thức được nâng lên, cộng đồng sẽ trở thành lực lượng bảo vệ rừng bền vững nhất.
Du lịch cộng đồng mở hướng phát triển mới
Điểm đáng chú ý ở Hùng Sơn là công tác bảo tồn rừng pơ mu đang được gắn với phát triển du lịch cộng đồng. Du khách đến đây có thể chiêm ngưỡng những cây pơ mu nghìn năm tuổi, khám phá hệ sinh thái rừng già, đồng thời tìm hiểu đời sống văn hóa của đồng bào Cơ Tu.
Không gian trải nghiệm tại Hùng Sơn không chỉ có rừng. Du khách còn có thể ngắm kiến trúc nhà Gươl, tham gia điệu múa tung tung da dá, thưởng thức rượu Tr’đil, ẩm thực truyền thống và tìm hiểu nghề thủ công đan lát. Sự kết hợp giữa thiên nhiên, văn hóa và con người tạo nên nét riêng cho rừng pơ mu Hùng Sơn trên bản đồ du lịch sinh thái miền núi.
Ông Zơrâm Buôn cho biết: “Người Cơ Tu ở đây rất tự hào về rừng pơ mu. Bà con hiểu rằng nếu biết gìn giữ và khai thác đúng cách, rừng sẽ mang lại lợi ích lâu dài cho con cháu và cả cộng đồng. Đặc biệt, sau ngày rừng pơ mu được công nhận là Cây Di sản, kết hợp với sự phong phú, đa dạng và giàu truyền thống văn hóa của đồng bào Cơ Tu bản địa, nhiều đơn vị lữ hành đã tổ chức các tour, tuyến tham quan, tìm hiểu tại đây, mở ra hướng phát triển mới cho cộng đồng địa phương”.
Hướng phát triển này cho thấy giá trị của rừng không chỉ nằm ở việc bảo vệ nguyên trạng, mà còn ở khả năng tạo sinh kế phù hợp, nếu được tổ chức đúng cách. Khi người dân được hưởng lợi từ rừng thông qua du lịch cộng đồng, động lực giữ rừng sẽ mạnh hơn, đồng thời các nghề truyền thống và sinh hoạt văn hóa bản địa cũng có thêm điều kiện để duy trì.
Tầm nhìn mới của Đà Nẵng với di sản miền núi
Sau khi xã Hùng Sơn và rừng pơ mu thuộc địa giới thành phố Đà Nẵng, khu rừng di sản này đứng trước cơ hội được nâng tầm trong chiến lược phát triển chung của thành phố. Với định hướng xây dựng Đà Nẵng “xanh-thông minh-đáng sống”, việc bảo tồn rừng pơ mu có thể trở thành một phần quan trọng trong quy hoạch phát triển bền vững.
Trong tầm nhìn đó, rừng pơ mu không chỉ là “bảo tàng tự nhiên” mà còn là nguồn lực kinh tế - văn hóa của địa phương. Thành phố Đà Nẵng có thể xây dựng các tour du lịch sinh thái chuyên đề, kết hợp trải nghiệm đời sống đồng bào Cơ Tu, qua đó mở rộng không gian du lịch từ biển, sông, đô thị ra miền núi.
Đây cũng là hướng đi giúp Đà Nẵng đa dạng hóa sản phẩm du lịch, kéo dài thời gian lưu trú của du khách và chia sẻ lợi ích kinh tế với cộng đồng địa phương. Tuy nhiên, để rừng pơ mu không bị thương mại hóa một chiều, các hoạt động khai thác du lịch cần đặt bảo tồn làm nền tảng, tôn trọng quy ước cộng đồng và giới hạn chịu tải của hệ sinh thái rừng già.
Ông Nguyễn An cho biết: “Điều người dân mong đợi là thành phố sẽ có chính sách cụ thể để rừng pơ mu không chỉ là một di sản thiên nhiên được ghi nhận mà còn là nguồn lực phát triển. Nhờ đó, đồng bào Cơ Tu vừa giữ được rừng, vừa nâng cao đời sống”.
Theo ông An, để làm được điều đó cần có sự đầu tư đồng bộ, gồm hỗ trợ nghiên cứu khoa học, bảo tồn hệ sinh thái rừng; phát triển hạ tầng du lịch gắn với bản sắc bản địa; đồng thời khuyến khích người dân tham gia làm du lịch, giữ nghề truyền thống và sản xuất nông nghiệp sạch. “Khi ấy, rừng cây cổ thụ là quần thể cây pơ mu sẽ không chỉ là điểm đến, mà còn là “bệ đỡ” bền vững cho cả văn hóa, kinh tế và môi trường miền núi phía tây Đà Nẵng”, ông Nguyễn An nhấn mạnh.
Câu chuyện rừng pơ mu Hùng Sơn trên đất Tây Giang vì thế vượt ra ngoài phạm vi một xã miền núi. Đó là minh chứng cho mối quan hệ hài hòa giữa con người và thiên nhiên, giữa bảo tồn và phát triển. Trong tầm nhìn mới của Đà Nẵng, di sản nghìn năm này có thể trở thành biểu tượng cho một thành phố đáng sống, giàu bản sắc và bền vững từ biển, sông đến núi rừng.
